Het Fries is here to stay, of wilt u weer oproer?

Na ‘Kneppelfreed’ in 1951, de oproer in de Leeuwarder rechtbank, kregen Friezen het recht om ter zitting Fries te spreken. Nu de Makkingaster mestsilozaak naar Zwolle verhuist, zijn we terug bij af. Dat is discriminatie van de tweede officieel vastgestelde rijkstaal, aldus Pier Bergsma.

LEEUWAREN - Bibliotheek met boeken in de Friese taal in Leeuwarden. Foto Koen Suyk / ANP

Vrijdag 28 augustus verscheen het VN rapport over discriminatie in Nederland. Weinigen zullen daarbij aan Friesland gedacht hebben, maar door recente ontwikkelingen worden de wettelijke rechten van de Friese taal ernstig aangetast.

Bij het reinigen van een mestsilo in Makkinga in het zuidoosten van Fryslân, kwamen in februari 2013 drie mannen om het leven. De Makkingaster mestsilozaak zal deze herfst in de Zwolse rechtbank behandeld worden, eerst was zelfs Almelo kandidaat. De verdachte kreeg weliswaar op het laatste nippertje een tolk toegewezen, maar in Leeuwarden, Groningen en Assen was dat geen issue geweest.

Volgens raadsman Tjalling van der Goot is het belangrijk dat rechtspraak in de regio blijft. Bovendien zou de Friestalige verdachte in verband met de zorgvuldigheid van het proces zijn eigen taal moeten kunnen gebruiken. „En dat hele circus, om het oneerbiedig te zeggen, moet naar Almelo, terwijl hier (in Leeuwarden dus ) ook een rechtbank staat.”

In het begin van de negentiende eeuw verscheen in Friesland de ‘Almanak voor het lager onderwijs en de opvoeding in Vriesland’. In de almanak van 1816 wordt aan onderwijzers deze raad gegeven: „Aan alle onderwijzers ten platten lande, moet ik eenen allernoodzakelijksten raad geven, namelijk deze: om toch vooral in de scholen het vriesch boers niet te gedogen.”

Soms bekruipt ons Friezen het gevoel dat er na tweehonderd jaar niet veel veranderd is. Ja, we hebben na Kneppelfreed in november 1951, waarbij in Leeuwarden oproer ontstond, omdat er geen Fries in de rechtbank gesproken mocht worden, het recht gekregen om daar onze eigen taal te spreken. Het Fries is al jaren een verplicht vak op school en er is uitgebreide wetgeving die het in principe mogelijk maakt om overal in de provincie de taal te gebruiken.

Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden

Het Europees handvest voor regionale talen of talen van minderheden werd op 2 mei 1996 door de Nederlandse overheid geratificeerd. In deel III van het handvest zijn maatregelen opgesteld ter bevordering en bescherming van minderheidstalen. Ze hebben onder andere betrekking op het onderwijs, de media, bestuurlijke en openbare diensten en rechterlijke autoriteiten. Daarnaast ratificeerde Nederland in 1995 Het kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden, een verdrag van de Raad van Europa met als doel de juridische erkenning van nationale minderheden, waarin bescherming tegen discriminatie en bevordering van het gebruik van de eigen taal expliciet worden genoemd. De Friezen hebben in ons land die status als enige. Tot slot hebben we De wet gebruik Friese taal in het bestuurlijk en rechtsverkeer van 2013. Maar de praktijk is weerbarstig.

Een paar jaar geleden kwam minster Plasterk met het plan om de noordelijke provincies samen te voegen. Dat plan is ondertussen van de baan, voor zo lang als het duurt. Noordelijke samenwerking, op zich een goede zaak, heeft er ondertussen wel toe geleid dat er geen garantie is dat de politie je bij een melding te woord kan staan als je Fries spreekt. De nieuwe mediawet van staatssecretaris Dekker dreigt Omrop Fryslân de nek om te draaien door het verlies van zelfstandigheid en de positie van de Leeuwarder rechtbank wordt al een poos uitgehold door reorganisaties. Het overal doorgedrongen rendementsdenken zet de rechten van minderheden, zoals de Friezen, onder grote druk.

Met de Makkingaster mestsilozaak is een nieuw dieptepunt bereikt. Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. Het noorden wordt al jaren veronachtzaamd door Randstedelijke arrogantie. Na jaren van gerechtvaardigde klachten en grootschalig protest is de Haagse elite er eindelijk van overtuigd geraakt dat onze Groninger buren toch een punt hebben met hun protesten tegen de gaswinning en als wingewest te fungeren.

We zouden graag zien dat onze nationale overheid zich houdt aan de wetten en afspraken die ze zelf hebben ondertekend om minderheden hun rechten te geven. Het klemt te meer waar het de rechtspraak betreft. Je zou toch van een rechtbank en het openbaar ministerie mogen verwachten dat ze zich naar letter en geest laten leiden door wat op nationaal en Europees niveau is vastgelegd. De juiste interpretatie daarvan kan maar tot één conclusie leiden: wij hebben in Friesland recht op eigen rechtspraak en een zelfstandige Omrop Fryslân.

Heerenveen, 13 april 2012. Presentatie van de eerste 'Fryske Donald Duck' in het Sportcentrum Sportstad Heerenveen. Foto Catrinus van der Veen / ANP

De huidige gang van zaken kunnen we niet anders interpreteren dan als een grootschalige minachting van de regio en een stuitende minachting voor de tweede officieel vastgestelde rijkstaal: het Fries. Het is de vraag hoe lang we het nog accepteren ons door benepen en kortzichtige magistraten te laten discrimineren. Het is de vraag hoe lang wij het nog gedogen dat we het ‘vriesch boers’ in de praktijk niet kunnen gebruiken.