De waarheid over MH17 ligt in het tarweveld

Vandaag verschijnt het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over MH17. NRC onderzocht wat er al bekend is en hoe de ramp kan zijn gebeurd.

Wrakstuk van MH17. Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP ©

De feiten zijn bekend. Op 17 juli 2014 was een Boeing 777-200 van Malaysia Airlines op weg van Schiphol naar Kuala Lumpur, toen het toestel om 15.20 uur Nederlandse tijd crashte in het oostelijk deel van Oekraïne, waar gevechten woedden tussen Oekraïense strijdkrachten en pro-Russische separatisten. Aan boord waren 283 passagiers en 15 bemanningsleden, onder wie 196 Nederlanders. Het toestel vloog met 915 kilometer per uur in zuidoostelijke richting en werd voor het laatst waargenomen op ruim tien kilometer hoogte iets ten zuiden van het dorp Petropavlivka. Veel is over de ramp gezegd en geschreven. Dinsdag publiceert de Onderzoeksraad voor Veiligheid zijn rapport over de toedracht van de ramp. Over enkele maanden volgt het strafrechtelijk rapport van het Joint Investigation Team dat de schuldvraag behandelt. Deze krant zet wat tot nu toe bekend is op een rij en vult dat aan, op basis van eigen onderzoek, met onbekende of onderbelichte aspecten.

Vliegen boven Oekraïne

Er is al vaak gesteld, onder meer door de Onderzoeksraad voor Veiligheid, dat de MH17 volledig gerechtigd was te vliegen waar het vloog. Het vluchtplan van Malaysia Airlines was door alle instanties goedgekeurd, en de Oekraïense overheid had het luchtruim vrijgegeven, althans waar MH17 vloog, namelijk ruim boven de grens van 9,7 kilometer. Die limiet had Oekraïne enkele dagen eerder gesteld vanwege de hevige vijandelijkheden in het gebied. Waarom Oekraïne niet het gehele luchtruim besloot te sluiten, is niet duidelijk.

Feit is dat vóór de crash bij talloze personen bekend moet zijn geweest dat pro-Russische separatisten de beschikking hadden over een Boek, een wapensysteem dat raketten vanaf de grond kan afvuren en tot wel 30 kilometer hoogte kan reiken. Ook autoriteiten hadden dat kunnen weten, blijkt als we persberichten en sociale media van die dagen bestuderen. Eind juni vorig jaar al berichtte het Russische persbureau Tass dat separatisten naar hun zeggen een Boek hadden. In die dagen twitterde bovendien procureur Natalia Poklonskaja van de Krim dat de rebellen met een Boek beschikten over een „prima kacheltje” tegen de Oekraïense luchtmacht. En op de ochtend van de ramp berichtte persbureau AP dat een verslaggever een Boek-installatie had zien staan in Snizhne, in de omgeving van waar wellicht een raket is afgeschoten.

De plaats van de crash

De wrakstukken van het toestel en de stoffelijke resten van de omgekomenen werden over een groot gebied ten oosten van Petropavlivka gevonden. Delen van de cockpit kwamen als eerste uit de lucht vallen, ruim twee kilometer verderop bij het plaatsje Rozsypne, en het grootste deel van het wrak lag bij Hrabove, ruim acht kilometer van de laatst bekende positie van MH17. Veel respect hebben met name de separatisten op de plaats van de crash niet betoond. Ze liepen in de puinhopen, tilden lichamen op, verzamelden paspoorten, zochten naar de zwarte dozen, en toonden pluchen knuffels aan journalisten. Ook op internet circuleren nog steeds schokkende beelden van kort na de ramp. Een Australische journalist toont zwaar verminkte lichamen, op een weg ligt zelfs een afgerukte voet met gelakte teennagels, waar auto’s pal langs rijden. Een recente Russische documentaire toont weerzinwekkende beelden van volledig of deels verbrande lichamen en van onder meer een dodelijk slachtoffer dat te midden van wrakstukken redelijk ongeschonden in z’n vliegtuigstoel zit, nog met de riem vastgebonden.

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

De oorzaak van de crash

Vanaf de eerste ogenblikken na de crash wezen signalen op een aanslag met een raket die vanaf de grond is afgevuurd. Vrijwel onmiddellijk na de ramp waren er al berichten dat het toestel met een Boek-raketsysteem van Russische makelij zou zijn neergehaald. Uit de schade aan het toestel maakten onderzoekers op dat het toestel van buitenaf is „doorboord door voorwerpen met hoge energie”. Dat was de formulering die de Onderzoeksraad voor Veiligheid gebruikte in z’n eerste, voorlopige rapport twee maanden na de crash. Het afgelopen jaar zijn er steeds meer signalen bijgekomen dat het een Boekraket moet zijn geweest. Verschillende getuigen zeggen het transport van een Boek lanceerinrichting te hebben gezien. Er zijn foto’s van een Boek op een Volvotruck, vervoerd kort voor de crash. Er zijn telefoongesprekken van de ochtend voor de ramp onderschept, waarin separatisten het vervoer bespreken. Een dag na de crash zien we op videobeelden de Boek richting Rusland rijden en horen we op afgetapte telefoongesprekken separatisten zeggen dat de Boek inmiddels weer in Rusland is.

Daar komen waarschijnlijk nog andere bewijzen bij. Want er zijn ook „mogelijke onderdelen” van een Boekraket gevonden die door het internationaal justitieel team zijn onderzocht, zo maakte de Onderzoeksraad voor Veiligheid twee maanden geleden plotseling bekend. De Raad hield nog wel een slag om de arm: „Op dit moment kan niet geconcludeerd worden dat er een causaal verband is tussen de aangetroffen delen en de crash van het toestel van vlucht MH17.” Hopelijk geeft het rapport hierover dinsdag uitsluitsel.

Het wapen, de Boekraket

Een Boek (Russisch voor de naam van de boom ‘beuk’) is een in de jaren 70 in Rusland ontwikkeld wapensysteem voorzien van radar en raketten die vanaf de grond worden gelanceerd. De raket is voorzien van een motor met brandstof en het voorste gedeelte, ongeveer 70 kilo zwaar, bevat fragmentatiemateriaal. Een Boekraket vliegt met een snelheid van ruim 3.600 kilometer per uur, ongeveer vier keer zo snel als een Boeing 777. Bij nadering van het doel ontploft de raket en worden de fragmentatiedeeltjes gelanceerd. In tegenstelling tot wat veelal wordt gedacht, raakt de raket zelf dus niet het toestel. Het doelwit wordt getroffen door een ‘wolk’ van deeltjes die met grote kracht alle kanten op schieten.

Die metalen deeltjes bestaan uit onder meer zandlopervormige elementen, er zit ook schroot bij. Onderzoekers van het internationale justitieel team hebben gespeurd naar resten van de Boekraket tot acht kilometer ten westen van het wrak, zo weten we uit betrouwbare bron. Heel verstandig, want de ‘wolk’ is na ontploffing van de raket zo groot dat op het moment dat die zijn object raakt, een deel er langs vliegt. Het is relatief simpel om met een metaaldetector op de grond deeltjes te zoeken. Je vindt altijd wel iets, want het opruimen van al deze deeltjes is onmogelijk: dat is alsof je een hand suiker in een grasveld gooit en die korrel voor korrel moet oprapen. Andere delen van de Boek, zoals raketmotor of staartstuk, zouden te vinden moeten zijn in de buurt van de laatst bekende positie van het toestel. Na het ontploffen van een Boekraket valt het staartdeel met motor terug naar de aarde.

Veel media hebben getoond dat de raket net onder of naast het vliegtuig is ontploft. Zo is het hoogstwaarschijnlijk niet. De lading van de raket is vermoedelijk ontploft enkele meters boven het linkergedeelte van de cockpit, zo blijkt als we de vele duizenden foto’s van de wrakstukken nader bestuderen. Op de linkerkant van de cockpit zijn de meeste inslagen te zien. Andere delen meer naar het midden toe laten geen of nauwelijks gaten zien. De deeltjes hebben het plafond van de cockpit doorboord en zijn vervolgens ook in de bodem geslagen. Daarna zijn ook andere delen van het toestel getroffen door de ‘wolk’. De cockpit brak vermoedelijk meteen af. De rest van het vliegtuig brak later in stukken, en kwam acht kilometer verder neer.

Er is wel geopperd dat de zwaarst verminkte slachtoffers in het midden van het toestel zaten, omdat daar de raket zou zijn ingeslagen. Dat is waarschijnlijk een misverstand. Dat van de passagiers in het midden van het vliegtuig weinig is teruggevonden, komt doordat zij zaten in de buurt van de brandstoftanks. Die zijn geëxplodeerd en daar heeft felle brand gewoed.

Waar de Boek heeft gestaan

Dat is een lastige kwestie. Als leek zou je zeggen dat als de linkerkant van het toestel het eerst is geraakt, terwijl het in zuidoostelijke richting vloog, de raket vanuit het noorden moet zijn afgeschoten. Maar een grote hoeveelheid feiten lijkt te bewijzen dat de raket vanuit het zuidoosten is afgeschoten. Als de meest waarschijnlijke locatie wordt genoemd een tarweveld ten zuiden van Snizhne tussen het dorp Pervomaisk’yi en het gehucht Rode Oktober. Het tarweveld, op ongeveer dertig kilometer van de laatst bekende positie van het toestel, kwam in beeld door foto’s die een inwoner van het plaatsje Torez minuten na de crash maakte, met een rookpluim die verdacht veel lijkt op het spoor van een afgeschoten Boekraket. Andere rookpluimen nabij de crashsite zijn niet gesignaleerd.

Vrij snel na de crash gaven de Verenigde Staten een niet al te duidelijke satellietfoto vrij van uitgerekend dat gebied, met als commentaar dat er een raket was afgeschoten. Dat laatste is op de satellietfoto niet te zien en je vraagt je af: wisten de Amerikanen meer en zo ja, hebben ze deze kennis achtergehouden om niet al hun geheime informatie te hoeven prijsgeven? Ook enigszins verdacht is dat na de crash het tarweveld bleek te zijn afgebrand, op zichzelf niet heel ongebruikelijk in de landbouw daar, ware het niet dat de andere velden in de directe omgeving niet zijn afgebrand. Hebben de daders sporen uitgewist? Of heeft de terugslag van de Boekraket, die wel zes meter bedraagt, brand veroorzaakt?

Analyse door deze krant en onderzoek door ingenieursbureau NEO en TU Delft, in opdracht van RTL, wezen eerder uit dat de bron van de rookpluim heel goed in de omgeving van dat tarweveld kan hebben gelegen. Het tarweveld zelf blijkt kort na de crash „naar alle waarschijnlijkheid omgeploegd”, stellen de onderzoekers. Conclusie: „Op basis van de hierboven uitgevoerde zichtlijn-analyse en schroeiplek-analyse achten wij het mogelijk dat de rookpluim afkomstig is van dit afwijkende tarweveld.”

Dat de raket vanuit het zuidoosten is afgevuurd, en niettemin de linkerkant van het vliegtuig heeft geraakt, lijkt ongerijmd maar valt bij nader inzien toch goed te verklaren. Een Boekraket wordt gestuurd door een radar die het doelwit in het oog heeft. Het is goed mogelijk dat de Boekraket even voorbij de Boeing 777 is gevlogen en van bovenaf de wolk met dodelijke deeltjes op het toestel heeft losgelaten. Want dat is wat de Onderzoeksraad voor Veiligheid in zijn eerste rapport al constateerde: dat de deeltjes van bovenaf het toestel hebben doorboord. Dat de raket de Boeing niet op de meest voor de hand liggende plaats het eerst heeft geraakt, kan met de gebruikte apparatuur te maken hebben. De Boek die zo veel mensen hebben waargenomen, reed zonder tweede radarwagen en moest het stellen met z’n eigen bescheiden radar. Dit vergroot de nauwkeurigheid niet.

Helemaal zeker van deze toedracht zijn we niet. Zo stelde eerder dit jaar de fabrikant van de Boek, het Russische staatsbedrijf Almaz Antay, dat afgaande op de inslagen de raket alleen kan zijn afgevuurd vanuit een dertig kilometer westelijker gelegen plaats, Zaroschens’ke, circa twintig kilometer van de laatst bekende positie van MH17. De raket zou bovendien afkomstig zijn van een Boek die de Russen allang niet meer in gebruik hebben. Dat wil Rusland dinsdag, na de publicatie van het rapport, op een persconferentie benadrukken.

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

De daders

Er zijn verschillende typen Boeksystemen. Het is tamelijk zeker, zo blijkt uit ons onderzoek, dat een raket van het type 9M38M1 is afgeschoten. Minder zeker is welk type ‘warhead’ met fragmentatiemateriaal op de raket was geplaatst. Ook is discussie mogelijk over de vraag op welk type lanceerinrichting de raket stond. Was het de Boek M1? Of was het een gemoderniseerde versie daarvan, de Boek M1-2? Een bron dicht bij het onderzoeksteam vertelt dat het gaat om een Boek M1-2. Dat is van belang, omdat voorzover bekend het Oekraïense leger alleen beschikte over het type M1. Het type M1-2 zou uit Rusland hebben moeten komen. Anderzijds schijnt het Oekraïense leger bezig te zijn geweest zelf hun type M1 op te waarderen naar een M1-2.

Als bewezen wordt dat pro-Russische separatisten MH17 uit de lucht hebben geschoten, dan is de kans klein dat zij dit doelbewust hebben gedaan. Vele signalen wijzen op een vergissing. De geschrokken toon van de separatisten na de crash in afgeluisterde telefoongesprekken. En het persbericht dat zij vlak na de crash uitbrachten: dat zij een Antonov- toestel hadden neergeschoten, van het Oekraïense leger. Een logische vergissing was het dan wel, als waar is dat de separatisten niet beschikten over een tweede radarwagen. Volgens een Boek zonder tweede radarwagen was MH17 een vijandig doel.