Keramiek met ambities

Toen de televisie gemeengoed werd, werd ook de ‘TV-set’ bedacht: een kopje met, in plaats van een schoteltje, een bord. In de expositie Keramiek als spiegel van de tijd in Leeuwarden staan er twee uit 1955, opgesteld voor een bakbeest van een televisietoestel uit dezelfde tijd. Bij de thee paste in het van zonnetjesmotieven voorziene ovale bordje precies zoveel te knabbelen dat de kijker niet naar de keuken hoefde te lopen.

Maar in de, voornamelijk Nederlandse, werken van aardewerk, steengoed en porselein die worden getoond, manifesteren zich vooral ook artistieke ambities die de gebruiksfunctie van de voorwerpen overstijgen.

Tussen kunst en kitsch-expert Frans Leidelmeijer stelde met deze expositie een prachtig overzicht samen van twintigste-eeuwse keramiek, gecombineerd met andere toegepaste kunstwerken als meubels, uurwerken en affiches. In een reeks afzonderlijke secties worden thema’s uit de Nederlandse geschiedenis uitgelicht.

Zo illustreert aardewerk met decoraties van karpers en kraamvogels de belangstelling voor de Oriënt en Indië en blijkt het enthousiasme voor de ruimtevaart in de jaren zestig zijn weerslag te hebben gevonden in raketvazen en keramiek in de vorm van een astronaut.

De Tweede Wereldoorlog is aanwezig met herdenkingstegels met als thema onderduiken of de Bevrijding (‘Thanks Eisenhauer!’). Maar ook zijn er voortbrengselen van al dan niet gedwongen collaboratie door Nederlandse potterijen en plateelbakkers, zoals een vaas voor het ‘Wehrmachtsheim Gouda’ uit 1942 en delen van een servies voor de Nederlandsche Arbeidsdienst. Die laatste zijn voorzien van een wapen met een schop omkranst door twee korenaren en het motto ‘Ick dien’.

Een gemiste kans bij een pionierend en aansprekend onderwerp als dit is het ontbreken van een catalogus bij de expositie. Zo moet je zelf uitzoeken wat bijvoorbeeld de nogal achteloos gehanteerde term ‘ringeloren’ als eeuwenoude decoratietechniek precies inhoudt (klei van een andere kleur in vloeibare vorm door een tuitje laten lopen).

Ook waarnaar de frivool klinkende spreuk ‘Grijpt als ’t rijpt’ op een wandbord uit 1905 verwijst blijft het in de expositie gissen: het jubileum van een tuinderij? De herdenking van een levensgenieter? Bij nader inzien blijkt het de titel te zijn van een publicatie naar aanleiding van een bloedserieus theologisch dispuut binnen de Gereformeerde Kerken.