In de praktijk is goed en slecht niet zo simpel

Filosofie is de kunst van het uitzetten van grote lijnen. Hoe zit onze levenswereld in elkaar, wat moeten we doen en laten, wat is de mens überhaupt voor wezen? Met dat soort vragen is ze in haar element. Maar elke generalisatie laat een wereld van nuances verdwijnen. ‘De’ mens mag dan zus of zo zijn, ík ben net eventjes anders. En dít mag dan doorgaan voor goed en dát voor slecht, in sommige omstandigheden kan dat precies omgekeerd uitvallen.

Daarom kan filosofie het niet stellen zonder literatuur: verhalen die niet gaan over ‘de’ mens en ‘het’ goede, maar over dít personage en deze situatie. De Spaanse schrijver Javier Marías kreeg de filosofie van huis uit mee. Zijn vader Julián doceerde haar aan de universiteit en was een veelgelezen essayist. Bij zijn zoon vormt de fictie het hart van het oeuvre.

Het plot van Zo begint het slechte is tamelijk eenvoudig. Als assistent van een Spaanse cineast krijgt de jonge Juan de Vere de opdracht naspeuringen te doen naar een familievriend die misschien iets ernstigs op zijn geweten heeft. In het huwelijk van de cineast zelf is het verleden ook duister aanwezig. Zijn vrouw ging ooit vreemd en dat blijft hij haar nadragen.

Juan de Vere weet het doopceel van de huisvriend te lichten, maar tegen die tijd wil zijn broodheer daar niets meer van weten. Anders dan zijn vriend vergeeft hij zijn vrouw niet – en dat loopt slecht af. Beide verhalen spiegelen elkaar, én weerspiegelen het huidige Spanje. Is er wel goed komaf gemaakt met de erfschuld van de Burgeroorlog?

Marías plaatst zijn roman uitdrukkelijk in dat perspectief. De misdaden van de huisvriend hebben te maken met de Burgeroorlog en de dictatuur. Maar zijn antwoord is dubbelzinnig. De filosofie vraagt om rechtlijnigheid, maar daar wordt de realiteit niet altijd beter van. Zo begint het slechte is geen pleidooi voor zand erover. Het is een indringende en ongemakkelijke verhandeling over de reikwijdte van rede, regels en rechtlijnigheid. Een filosofische roman, jazeker. Maar ook een verhaal dat je ademloos uitleest.