Mankell hield Zweden een spiegel voor

De Zweedse misdaadauteur, regisseur en activist Henning Mankell overleed vandaag. Hij vond dat schrijvers de plicht hebben maatschappelijk bezig te zijn.

Foto Nora Lorek /AFP

In 1994, kort voor een referendum over Zweedse toetreding tot de Europese Unie, herkende een voorbijganger misdaadauteur Henning Mankell in een Stockholmse straat en hield hem staande. „Ik vroeg me af”, zei de man ernstig, „of Kurt Wallander voor of tegen de EU zou stemmen”. Mankells tobbende inspecteur Wallander bleek een eigen leven te leiden. Zijn schepper overleed maandagochtend op 67-jarige leeftijd in Stockholm aan de gevolgen van kanker.

Henning Mankell (1948) was zoon van een rechter en een bibliothecaresse, vader van vier kinderen, echtgenoot van toneelregisseur Eva Bergman en daardoor schoonzoon van filmregisseur Ingmar Bergman. Hij schreef zo’n veertig romans - elf over Kurt Wallander - waarvan veertig miljoen exemplaren werden verkocht. Wallander inspireerde drie tv-series.

Mankell was de belangrijkste Zweedse misdaadauteur in de jaren 1991-2005, de natuurlijke opvolger van Maj Sjöwall & Per Wahlöö en de voorganger van Stieg Larsson. Net als zij gebruikte hij het misdaadgenre om de Zweedse verzorgingsstaat een spiegel voor te houden waarin een alarmerend beeld te zien viel: ongelijkheid, corruptie, uitbuiting en racisme.

Alle Kurt Wallander-boeken op een rij:

Oog voor de maatschappij

Mankell had een goed oog voor ontluikende maatschappelijke problemen. Zijn eerste Wallander was Moordenaar zonder gezicht (1991) waarin een stervende boerin wordt aangetroffen; als laatste woord kermt ze ‘buitenlander’ en ontketent zo een golf van immigranten-haat. Honden van Riga (1992) gaat over de broeiende onderlinge haat van de Letse en Russische inwoners van Letland na de Val van de Muur en voorspelt de opkomst van maffiose Russische invloed op de breekbare jonge democratieën in haar invloedssfeer. De witte leeuwin (1993) gaat over de chaotische overgang van apartheid naar democratie in Zuid-Afrika, inclusief moordcomplot op Mandela. Later zal Mankell vaker over dat land schrijven; hij woonde deels in Zweden en deels in Mozambique, waar hij zich inzette tegen analfabetisme en aids (Kennedy's brein, 2005) en artistiek leider was van een toneelgezelschap.

Persoonlijke maatschappelijke verantwoordelijkheid achtte Mankell de plicht van schrijvers en intellectuelen. In 2010 werd hij gearresteerd aan boord van één van de schepen die de Israëlische economische blokkade van Gaza probeerden te breken. Minimaal negen mensen werden gedood bij de bestorming van het schip. Mankell bleef ongedeerd. 

Een Deens interview met Mankell:

Bang om voor altijd dood te zijn

Nadat begin vorig jaar bij Mankell longkanker werd geconstateerd, begon hij aan Drijfzand (2015), een verslag van de ziekte en de gedachten die zij opriep. „Mijn diepste angst geldt echter iets heel anders. Het is een onberedeneerde, kinderlijke angst: dat ik zo eindeloos lang dood zal zijn. Natuurlijk is het onzin, bijna gênant, daar bang voor te zijn. In de dood bestaat immers geen tijd, geen ruimte; er is helemaal niets. Mijn aandeel aan de kettingdans van het leven is voorbij. Ik ben van de laatste trede van de leeftijdstrap naar beneden getuimeld.”

Mankell vond het één van de taken van kunst om ‘de mensen metgezellen te verschaffen’. De man die hem staande hield over het EU-referendum nam Kurt Wallander echter wel erg letterlijk. „Wat moest ik antwoorden? (…) Uiteindelijk zei ik: ‘Ik denk dat hij het tegenovergestelde stemt van wat ik stem.’ Daarna liep ik weg voordat hij een vervolgvraag kon stellen.”