Levensreddende moleculen beloond met Nobelprijs

Pillen tegen tropenziekten zijn beloond met de Nobelprijs. Ze voorkomen op grote schaal sterfte en invaliditeit.

Satoshi Omura

Het Nobelcomité beloonde gisteren drie wetenschappers voor het ontdekken van twee stoffen uit de natuur, die de levens van miljoenen mensen in de armste landen ter wereld hebben gered.

Het gaat om artimisinine tegen malaria en ivermectine tegen worminfectie. De middelen zijn op grote schaal ingezet in de strijd tegen parasitaire infecties. De grote bijdrage van deze middelen is niet alleen dat zij sterfte voorkwamen. Het voorkomen van ernstige invaliditeit (zoals rivierblindheid, veroorzaakt door een parasitaire worminfectie) heeft in ontwikkelingslanden ook een belangrijke belemmering voor economische ontwikkeling uit de weg geruimd.

De ene helft van de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde gaat naar Youyou Tu, de Chinese die veertig jaar geleden artimisinine ontdekte. Die stof uit de plant Artemisia annua is dodelijk voor de malariaparasiet. De Ier William C. Campbell en de Japanner Satoshi Omura delen de andere helft van de Nobelprijs. Hun onderzoek leverde een geneesmiddel tegen wormparasieten: ivermectine. De Nobelprijs is de belangrijkste wetenschappelijke prijs ter wereld en bedraagt dit jaar in totaal 8 miljoen Zweedse kronen, ruim 856.000 euro.

William C. Campbell

„Ik ben blij verrast door deze Nobelprijs”, reageert malariadeskundige Robert Sauerwein van het academisch ziekenhuis Radboudumc in Nijmegen. „Het zijn twee enorm potente geneesmiddelen die de laatste decennia heel veel goeds hebben gedaan in de tropen.”

Artemisinine is volgens Sauerwein nu zelfs „de moeder van alle malariageneesmiddelen”. De ontdekking van deze stof heeft „een heel nieuw mechanisme blootgelegd waarmee we de Plasmodium-parasiet effectief en bijna zonder bijwerkingen kunnen bestrijden” ,zegt hij. „Daarom is het zo groot geworden. Het middel heeft heel lang in de schaduw gestaan omdat het uit China kwam en er geen gegevens over waren in de westerse wetenschappelijke literatuur.”

Molecuulmodel van het Nobelprijswinnend anti-wormmiddel ivermectine. De kleuren voor de atomen zijn: grijs is  koolstof, wit is waterstof, rood is zuurstof.

Ook hoogleraar Tropische Geneeskunde Martin Grobusch van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam benadrukt hoe revolutionair de middelen geweest zijn voor de bestrijding van ernstige infectieziekten in ontwikkelingslanden. „De Wereldgezondheidsorganisatie heeft ze omarmd en tot speerpunt gemaakt in bestrijdingscampagnes”, zegt Grobusch. „Bijna iedereen ter wereld heeft nu toegang tot deze middelen.”

Voor artemisinine was dat nog een uitdaging: vanwege de complexiteit van het molecuul was het niet mogelijk om het te synthetiseren. Tien jaar geleden stierven er nog jaarlijks 1,5 à 2 miljoen mensen aan malaria. Dat is nu teruggebracht tot ongeveer 0,5 miljoen, met een belangrijke bijdrage van artemisinine. Grobusch: „Maar het is belangrijk om geen al te rooskleurig beeld te schetsen, want ook tegen artemisinine ontstaat al resistentie.”