Hoe overleef je het leven?

Kort voor zijn overlijden sprak nrc.next met schrijver Henning Mankell, de schepper van Wallander. Over zijn leven, ziekte en over eenzaamheid.

Foto Tobias Schwarz/ Reuters

‘Ik bezit het privilege in een huis te wonen waarin twee kamers aan elkaar grenzen. De kamer van mijn schrijven en de kamer van het theater. In de kamer van het schrijven ben ik alleen, maar open ik de deur naar de andere kamer dan bevinden zich daarin tal van mensen met wie ik theater kan maken.”

Aan het woord is Henning Mankell, de Zweedse detectiveschrijver van de befaamde Wallander-serie, romancier en auteur van toneelstukken, die gisteren op 67-jarige leeftijd overleed. Kort voor zijn dood sprak deze krant met hem via de telefoon.

Literatuur en theater waren voor Mankell onlosmakelijk met elkaar verbonden. Als twintigjarige was hij zowel schrijver als assistent-regisseur aan het Rikstheatret in Stockholm. Ook werkte hij voor diverse andere Zweedse theaters. „Maar als ik moet kiezen tussen romans en toneel, dan kies ik voor de literatuur. Mijn romans zijn me dierbaar. In de eenzaamheid van de romanschrijverij vind ik mijn belangrijkste thema’s.”

Volgende week verschijnt de vertaling van zijn nieuwste roman, Zweedse laarzen (Svenska gummistövlar, 2015), het vervolg op het veelgeprezen Italiaanse schoenen (Italienska skor, 2006). Mankell introduceert dezelfde personages: chirurg Fredrik Welin die zich op een verlaten eiland heeft teruggetrokken, zijn dochter Louise, en Lisa Modin, zijn minnares op afstand. Op de achtergrond ontwaren we de schim van Harriet, de inmiddels overleden moeder van Louise en ex-geliefde van Fredrik.

Dat Fredrik zich in isolement terugtrok heeft een reden: als chirurg beging hij een fatale fout door het verkeerde lichaamsdeel van een patiënt te amputeren. Nu treft hem een ander lot: midden in de nacht, kort nadat hij naar bed is gegaan, brandt zijn huis af. Hij kan zich ternauwernood in veiligheid brengen.

Hij is alles kwijt...

Met dramatisch gevoel voor detail beschrijft Mankell de vuurzee. Als Fredrik de volgende ochtend het afgebrande huis in ogenschouw neemt, beseft hij dat hij alles kwijt is: niet alleen al zijn persoonlijke bezittingen, maar ook de band met zijn verleden. Het huis is eeuwenoud en gebouwd door zijn grootouders. Mankell: „Het boek gaat niet eens zozeer over die fatale brand, maar over ouderdom. Bijna niemand weet hoe daarmee om te gaan. Wat gebeurt er met mensen die met pensioen gaan en geen werkplek meer hebben? Ze hebben zich daarop niet voorbereid. Hun eenzaamheid wordt steeds groter: ze verliezen vrienden, de afstand tot hun kinderen wordt steeds groter.”

Mankell beoefende zowel het genre van de misdaadroman als dat van de literaire roman, de autobiografie, het toneelstuk en het jeugdboek. Wanneer kiest hij voor het ene of andere genre? „Ik kan pas echt gaan schrijven als ik weet of het idee tot een Kurt Wallander-detective leidt of tot een roman als Zweedse laarzen. Dat is mijn eerste vraag: hoe schrijf ik het op? In het geval van het autobiografische Drijfzand was dat op aanraden van mijn vrouw. Bij mij was kanker geconstateerd en ze spoorde me aan hierover te schrijven. Dat kon alleen op autobiografische wijze, hiertoe is de roman niet geëigend. Dan trek je een autobiografische gebeurtenis in het fictieve domein, en dat vond ik niet passend.”

Op de vraag hoe het idee voor Zweedse laarzen ontstond, antwoordt hij: „Ik zoek een passende vorm bij het onderwerp van ouder worden. De belangrijkste verhaallijn voor mij is die tussen vader en dochter. Nadat het huis is afgebrand neemt de vader contact op met zijn dochter Louise, die hij in jaren niet heeft gezien. Eerst vreest hij dat ze woedend op hem zou zijn, omdat met het afbranden van het huis ook haar band met het verleden van haar familie is afgesloten. Maar op wonderlijke wijze vinden ze elkaar weer.

„Ik werk altijd met contrasten. De man van in de zeventig raakt al zijn bezittingen kwijt, maar zijn dochter vindt hij uiteindelijk terug. En zij vindt hem ook terug. Dat is belangrijk. Met het afbranden van het huis sluit de man bijna zijn gehele leven af, en toch opent het ook nieuwe perspectieven.”

...en dan komt er een nieuwe liefde

De schrijver zegt voor zijn literaire romans veel baat te hebben bij de Wallander-thrillers: „Het spannende boek leert je een plot op te bouwen en verwikkelingen te doseren. Mijn boeken zijn feitelijk de boeken die ik graag wil lezen. Ik sta nog steeds achter elk woord dat ik heb geschreven, met een lichte voorkeur voor de literaire romans. Iemand als Joseph Conrad met Heart of Darkness is een van de belangrijkste schrijvers voor me als het om literatuur draait. Spreek ik over toneel, dan is de Griekse komediedichter Aristofanes mijn inspiratiebron. De maatschappelijke satire die hij beoefent is nog steeds mijn voorbeeld. Zó moet theater zijn, als een scherpzinnige en tegelijk vrolijke analyse van maatschappelijke misstanden.”

Voor zowel Italiaanse schoenen als Zweedse laarzen stond het verhaal over Robinson Crusoe uit 1719 van Daniel Defoe centraal. Mankell: „Mijn hoofdpersoon heeft gekozen voor het isolement op een verlaten eiland, ver van de mensen. In zijn leven is een diepe wond geslagen: als chirurg heeft hij een fatale fout begaan en zijn relatie tot zijn dochter is wankel. Maar doordat zijn huis afbrandt verliest hij weliswaar het verleden dat met het huis is verbonden, maar wint hij veel terug: zijn dochter verschijnt weer in zijn leven en er komt een nieuwe liefde, de vrouwelijke politieagent die de zaak onderzoekt.

„Bij Crusoe gaat het over overleven: hoe overleef je in eenzaamheid? Hoe overleef je sowieso het leven? Die vraag is voor mij extra urgent vanwege de kanker die bij mij is geconstateerd. Die heb ik nu gedeeltelijk overwonnen, althans, het is onder controle. Die ziekte maakt me wel eenzaam, maar dankzij Drijfzand kon ik in contact komen met mijn lezers. Het is dankzij de taal dat we niet alleen zijn, dat zie je ook aan Fredrik: hij is iemand die telkens anderen opzoekt, met telefoongesprekken en sms’jes. Ik houd van zo’n tegenstelling: een eenzame man met een afgebrand huis op een stil eiland die desondanks hunkert naar gezelschap.”