‘En toch zijn Afghanen beter af '

Volgens de voormalige adviseur van Obama zijn er ook lichtpunten in Afghanistan na het vertrek van het Amerikaanse leger. „Asfaltwegen, goede luchthavens, mobiele telefoons. En er gaan veel meer kinderen naar school, ook meisjes.” 

Bashir, een vijfjarig jongetje, loopt met een tros ballonnen door Kabul. Foto Roberto Schmidt/AFP

Niemand had verbaasd hoeven zijn dat de Talibaan vorige week in staat bleken de Afghaanse stad Kunduz te veroveren. Dat zegt de Amerikaanse Afghanistan-expert Barnett Rubin, van 2009 tot 2013 speciaal adviseur van de regering-Obama voor Afghanistan. „Het was volstrekt voorspelbaar.”

Inmiddels hebben Afghaanse troepen, geholpen door Amerikaanse commando’s, de stad weer grotendeels heroverd. Maar dat neemt niet weg dat de bliksemactie van de Talibaan een zware slag heeft toegebracht aan de Afghaanse regering. De zwakte van haar strijdkrachten is pijnlijk aangetoond.

„Kunduz is niet onder de voet gelopen door een sterke strijdmacht van de Talibaan. Wat er gebeurde is dat zwakke en verdeelde regeringstroepen zijn bezweken toen ze tegenover een kleinere, maar beter georganiseerde strijdmacht van de Talibaan kwamen te staan.”

Zagen we in Kunduz dat de opbouw van Afghanistan aan het mislukken is?

„Zo dramatisch is het niet. Vijf jaar geleden begon Obama extra troepen te sturen om het Afghaanse leger sterk uit te breiden. Maar om een effectief leger op te zetten heb je echt meer tijd nodig. Toen de meeste troepen van de Amerikanen en hun bondgenoten weer werden teruggetrokken, was het verhaal dat de Afghanen nu voor hun eigen veiligheid konden zorgen. Dat hebben ze ook wel gedaan – alleen lukt het niet voor honderd procent. Maar Kabul is niet gevallen, Herat is niet gevallen, Kandahar is niet gevallen.” 

Zijn de VS en de NAVO te snel begonnen met het terugtrekken van hun militairen?

„Ik denk dat we al onze troepen moeten terugtrekken. Op korte termijn mogen ze een stabiliserend effect hebben, maar uiteindelijk zijn ze juist destabiliserend. Hun aanwezigheid voedt diep wantrouwen, zowel bij Afghanen als bij de buurlanden.

„Bovendien heeft Obama de verantwoordelijkheid voor nog meer crisissituaties in de wereld waarin hij geld en mankracht moet investeren. Zo’n gebeurtenis als de val van Kunduz is nu eenmaal geen bedreiging voor de Amerikaanse nationale veiligheid.

„Waar de westerse troepen zijn vertrokken zie je wel dat de milities die ze hebben opgeleid en gefinancierd, weer worden wat ze ook vroeger waren: een reden voor mensen om de Talibaan te steunen, in plaats van de afpersers en kinderverkrachters uit die milities.”

Eind juli werd bekend dat Talibaan-leider Mullah Omar al twee jaar dood is. Is de beweging daardoor niet verzwakt?

„Zelfs onder een dode waren ze nog beter georganiseerd dan het Afghaanse leger. En na het nieuws over de dood van Mullah Omar zijn ze niet ernstig verdeeld geraakt. Dat kan betekenen dat de mullah een heel stevige organisatie heeft nagelaten. Maar het kan ook betekenen dat hij er allang weinig meer mee te maken had en dat Pakistan nog directer aan de touwtjes trekt dan al bekend was.

„Tegenstanders van de opvolger van Mullah Omar staan nu onder zware druk van Pakistan om eensgezind te blijven. Pakistan is er niet op uit om Afghanistan over te nemen, maar wil het buurland wel onder druk kunnen zetten.”

Wat betekenen de gebeurtenissen in Kunduz voor de Talibaan?

„Al voor ze weer waren teruggeslagen, was duidelijk dat het ook voor hen niet goed uitpakte. De gewelddadigheden en plunderingen die plaatsvonden nadat zij de stad hadden veroverd, maakt hun pretentie ongeloofwaardig dat ze veranderd zijn en redelijker zijn geworden. Dat kan Afghanen stimuleren om tegen hen in verzet te komen of op de vlucht te slaan, als ze weer een gebied veroveren.

„Dat de Talibaan nu in delen van het noorden sterk in opkomst zijn, lijkt erop te wijzen dat de beweging niet meer zo sterk gedomineerd wordt door de Pashtun, en dat de rol van andere etnische groepen binnen de Talibaan toeneemt. Dat maakt landen in Centraal-Azië, en ook Rusland en China, erg nerveus. Moskou haalt voor de zekerheid al zijn banden met lokale krijgsheren.” 

Hoe groot is de kans dat vredesbesprekingen met de Talibaan succes hebben?

„President Ghani is ervan overtuigd dat hij eerst een oplossing moet vinden voor het conflict met Pakistan. Meteen na zijn inauguratie heeft hij Saoedi-Arabië en China bezocht, de belangrijkste steunpilaren van Pakistan, om hen te bewegen Pakistan onder druk te zetten. Maar terwijl de westerse bondgenoten van Afghanistan 100.000 militairen hebben teruggetrokken, heeft Pakistan van zijn kant niets vergelijkbaars gedaan om een politieke oplossing naderbij te brengen.” 

Is Afghanistan er alles bij elkaar op vooruitgegaan, sinds de verdrijving van de Talibaan in 2001?

„Dat vind ik wel. Als je het land van voor die tijd kende en je komt nu terug, dan weet je niet wat je ziet. Er zijn geasfalteerde wegen en moderne gebouwen, een functionerende luchthaven, de mensen hebben mobiele telefoons, er gaan veel meer kinderen naar school, ook meisjes, en de levensverwachting is enorm toegenomen. We klagen nu over instanties die niet goed functioneren, maar destijds bestonden ze niet eens.

„Wel hadden we dat alles kunnen bereiken met minder geld en minder offers. Toen de Talibaan waren verdreven, was op de internationale conferentie in Bonn een mechanisme overeengekomen om de Talibaan onder voorwaarden weer te laten deelnemen aan het politieke proces. Ze zouden dan amnestie krijgen van toenmalig president Karzai in ruil voor een bestand. Maar de Amerikanen haalden daar meteen een streep door: wie terroristen gastvrijheid had verleend [de Talibaan hadden Al-Qaeda in Afghanistan welkom geheten, red.] moest ook als terrorist worden behandeld. 

„Daarom hebben we niet kunnen uitproberen of dat werkte. Ik ben vrij zeker dat we dan evenmin een soepele ontwikkeling naar een vredig Afghanistan hadden gezien, maar ik vind het een gemiste kans. Tot 2010 hebben we gesprekken met de Talibaan in feite geblokkeerd.”

Rubin over de kans op stabiliteit in Afghanistan:

Wat is nu de grootste bedreiging voor de stabiliteit van Afghanistan?

„Het Amerikaanse Congres. Het zou rampzalig zijn als het de financiële hulp staakt. Stabiliteit is alleen mogelijk als het land eigen inkomsten verwerft, maar dat kost tijd. En de vraag is of Washington daar genoeg geduld voor kan opbrengen.

„Kabul kan slechts eenderde van de ambtenarensalarissen zelf betalen. Leger en politie worden helemaal door het buitenland betaald. Stel je de chaos voor als al die betalingen opeens stokken!”

En hoe ernstig bedreigt IS Afghanistan?

„Het risico bestaat dat zich strijders afscheiden van de Talibaan om zich aan te sluiten bij extremere groepen, zoals Islamitische Staat. Maar voorlopig lijkt het niet om grote aantallen te gaan. Wel beschikt IS over veel geld, waarvan ik niet weet waar het vandaan komt.”