Column

Toneel is relevanter als ergens een luikje naar de actualiteit opengaat

Het is een trend: echte mensen op toneel. En dan niet de zelfrechtvaardiging die Bram Moszkowicz vermomd als ‘voorstelling’ nu naar theaters brengt. Nee, ook in serieuze theaterproducties duiken steeds vaker niet-acteurs op. In Als ik de liefde niet heb van Marjolijn van Heemstra verbrak de in zijn jeugd misbruikte priester Remy Jacobs het grote zwijgen. En hoewel je met acteurs over dit onderwerp heus óók een aangrijpende voorstelling zou kunnen maken, was dat in dit geval onvoorstelbaar. Het was zíjn lichaam, zíjn zwijgen, zijn worsteling. Hij moest het zijn.

In We doen het wel zelf geeft acteursgroep Wunderbaum het podium aan de laagbegaafde Desiree. De groep nam verantwoordelijkheid voor haar, om het publiek op zíjn verantwoordelijkheid te wijzen (‘Wie brengt Desiree straks naar huis?’). Ook hier was het onmogelijk een actrice te nemen. Het publiek zou te gemakkelijk kunnen ontsnappen in de onschuld van de fictie.

Ola Mafaalani gaat nog een stap verder, door oud-Heineken CEO Anthony Ruys een personage te laten spelen in Borgen. Hoe dat uitpakt zal in maart blijken en veel hangt af van de regieaanpak, maar de keuze leidde direct tot gemor onder toneelpuristen: zou een goed acteur die gevreesde grootkapitalist niet beter vertolken?

Zeker, de leugen van het toneel kan de werkelijkheid soms beter zichtbaar maken dan de representatie van die werkelijkheid. En toch wint toneel aan relevantie als er ergens een luikje naar de maatschappelijke actualiteit opengaat. Dat kan ook in onderwerpkeuze, tekst, beeld of regie zijn. In dit geval zal Ruys, enkel door op toneel te zijn wie hij is, een sterke associatie met het hedendaagse bedrijfsleven wekken. Niet noodzakelijk, wel spannend. En wat Mafaalani verliest aan spelkwaliteit wint ze – hopelijk – in resonantie van de actualiteit. Het is een betrekkelijk nieuwe, hybride toneelvorm, als de gefictionaliseerde documentaire, en dat verklaart wellicht de argwaan. Maar het is verheugend dat de verhouding tussen toneel en werkelijkheid steeds opnieuw wordt onderzocht. De verbeelding wordt daarmee niet afgeschaft, maar krijgt er nieuwe lagen bij. Daria Bukvic vond tot dusver de meest ideale vorm, door in Nobody Home drie voormalig asielzoekers op toneel hun eigen verhaal te laten naspelen, in de wetenschap dat die drie behoren tot de beste jonge acteurs van nu. Het resultaat was schrijnende werkelijkheid en schitterende voorstelling ineen.

Overigens is Moszkowicz natuurlijk uitstekend toneelmateriaal, maar heel anders dan hijzelf denkt. Bij Toneelgroep Maastricht is een stuk over hem in de maak: als tragische antiheld in de epische neergang van een imperium. Daar zal de fictie vermoedelijk meer waarheid bevatten dan het ‘ware verhaal’ dat Bram nu zelf op toneel brengt.