Deze megatsunami was anderhalve Domtoren hoog

Een instortende vulkaan maakte een enorme vloedgolf. 73.000 jaar geleden overspoelde hij de Kaapverdische eilanden.

Een enorm rotsblok op de hoogvlakte van Santiago, dat er belandde door een ongekend sterke tsunami. Foto Ricardo Ramalho

Kaapverdië is ooit getroffen door een reusachtige tsunami. Een golf van 170 meter hoog spoelde over de eilanden van de archipel. Dat is bijna anderhalve Domtoren hoog. De tsunami sloeg rotsblokken zo groot als bestelbusjes los van de kliffen en strooide die over de eilanden uit.

De oorzaak voor die vernietigde golf is gevonden: 73.000 jaar geleden stortte er een vulkaanwand in en zakte in zee. Daarbij werd zoveel water verplaatst dat naburige eilanden werden overspoeld. Een Portugees-Brits team vond aanwijzingen voor die ‘catastrofale instorting’ van een vulkaan. Ze beschrijven de ramp en de tsunami die daarna ontstond vandaag in Science Advances.

Tsunami’s ontstaan meestal door zeebevingen. Als een stuk oceaankorst plotseling inzakt of wordt opgetild, komt een enorme hoeveelheid energie vrij die wordt omgezet in een snel voortplantende golventrein. In ondieper water vertragen de golven en zwellen ze aan tot tientallen meters hoog. Bij de tsunami die in 2004 Zuidoost-Azië trof, bereikten uiteindelijk golven van 30 meter hoog de kust.

Maar álles wat grote hoeveelheden water verplaatst kan een tsunami veroorzaken. Zoals een grote rots die in water stort, of een meteoriet. Het grote verschil met een bevingtsunami is dat zo’n plonstsunami veel lokaler is. Het is een puntbron: de golven zijn hoger, maar doven ook sneller uit.

Geologen spelen al langer met het idee dat er ook rond Kaapverdië ooit zo’n tsunami ontstond. De grootste aanwijzing daarvoor is de hap uit de oostzijde van de Fogo-vulkaan, een steile en actieve vulkaan van 2.829 meter hoog. Die oostflank ligt nu op de zeebodem: geologen schatten dat er 130 tot 160 kubieke kilometer vulkaanpuin in het water ligt. In 2011 betoogden Franse geologen dat de Fogo langzaam is afgebrokkeld (in het blad Sedimentary Geology). Dat zou een serie kleine tsunami’s hebben veroorzaakt.

Toen geoloog Richardo Ramalho van de University of Bristol dat artikel las, dacht hij terug aan de rotsblokken die hij eens had gezien op Santiago, het grootste eiland van de Kaapverdische archipel. Op een hoog plateau lagen meer dan veertig van zulke eenzame keien.

De Fogo-vulkaan op Kaapverdië. De oostflank is in zee gestort en veroorzaakte een tsunami.

Ramalho ging terug met een team om de keien te onderzoeken. Nu laat hij zien dat ze qua ouderdom en samenstelling overeenkomen met de kliffen aan de rand van het plateau. Volgens Ramalho zijn de rotsblokken door een tsunami losgeslagen van de kliffen en daarna over het plateau uitgestrooid. Dat wijst op één enkele megatsunami die over Santiago spoelde, vinden Ramalho en collega’s, en niet op een serie golven.

De hoogste keien liggen op 220 meter hoogte. Omdat het zeeniveau 70.000 jaar geleden 50 meter lager lag, moet het water 270 meter hoog hebben gereikt. Aan de kust zou de golf ongeveer 170 meter hoog zijn geweest.

En ja, zo’n lokale megatsunami kan vandaag weer plaatsvinden rond een vulkanische eiland, zegt Ramalho. „Maar we moeten niet doen alsof er nu een acuut gevaar dreigt.”