'Hoe overleef je het leven'

‘Hoe overleef je het leven?’

Kort voor zijn overlijden vandaag, sprak NRC Handelsblad met schrijver Henning Mankell (1948-2015). Zijn werk en zijn leven bleken meer met elkaar verbonden te zijn dan je op het eerste gezicht zou denken.

Ik bezit het privilege in een huis te wonen waarin twee kamers aan elkaar grenzen. De kamer van mijn schrijven en de kamer van het theater. In de kamer van het schrijven ben ik alleen, maar open ik de deur naar de andere kamer dan bevinden zich daarin tal van mensen met wie ik theater kan maken.

Aan het woord is Henning Mankell, de Zweedse detectiveschrijver van de befaamde Wallander-serie, romancier en auteur van toneelstukken, die vandaag overleed. Kort voor zijn dood sprak deze krant met hem via de telefoon. Zo legde hij uit hoe hij woonde: aan de westkust van Zweden, op een klif met uitzicht op zee en rotsen rondom. Het huis telde wel meer kamers, maar die twee gewijd aan het theater en de literatuur vormen het ‘hart’, zoals hij het noemde

Mozambique

Een gedeelte van het jaar woonde Mankell in Maputo, in Mozambique waar hij in 1985 het Avenida Theater oprichtte. Hij was er bescheiden over:

„Ik richtte het theater niet op, het bestond al. Per toeval was ik in de buurt en de acteurs vroegen mij eens te komen kijken. Dat heb ik gedaan en voordat ik het wist werd het een meer dan dertig jaar durende verbintenis. Ik probeerde de groep vooral op weg te helpen professioneel te worden. Maar nu kan ik helaas niet teruggaan, fysiek is dat te zwaar voor me. Ik heb afscheid moeten nemen van het theater.”

Literatuur en theater waren voor Mankell onlosmakelijk met elkaar verbonden. Als twintigjarige was hij zowel als schrijver en assistent-regisseur aan het Rikstheatret in Stockholm. Ook werkte hij voor diverse andere Zweedse theaters.

„Maar als ik met de hand op mijn hart moet kiezen tussen romans en toneel, dan kies ik voor de literatuur. Mijn romans zijn me dierbaar. In de eenzaamheid van de romanschrijverij vind ik mijn belangrijkste thema’s.”

Amputatie

Volgende week verschijnt de vertaling van zijn nieuwste roman, Zweedse laarzen (Svenska gummistövlar, 2015), het vervolg op het veelgeprezen Italiaanse schoenen (Italienska skor, 2006). Mankell introduceert dezelfde personages: chirurg Fredrik Welin die zich op een verlaten eiland heeft teruggetrokken, zijn dochter Louise en zijn minnares op afstand, Lisa Modin. Op de achtergrond ontwaren we de schim van Harriet, de inmiddels overleden moeder van Louise en ex-geliefde van Fredrik. Dat Fredrik zich in isolement terugtrok heeft een duidelijke reden: als chirurg beging hij een fatale fout door het verkeerde lichaamsdeel van een patiënt te amputeren. Nu treft hem een ander lot: midden in de nacht, vlak nadat hij naar bed is gegaan, brandt zijn huis af. Hij kan zich ternauwernood in veiligheid brengen, opgeschrikt door de helse razernij van de bulderende vlammen.

Met intensiteit en dramatisch gevoel voor detail beschrijft Mankell de vuurzee. Als Fredrik de volgende ochtend het tot aan de grond toe afgebrande huis in ogenschouw neemt, beseft hij dat alles verloren is: al zijn persoonlijke bezittingen, maar nog veel meer de band met zijn verleden. Het huis is eeuwenoud en gebouwd door zijn grootouders. Mankell: „Voor mij gaat het boek niet eens zozeer over die fatale brand, maar over ouderdom. Bijna niemand weet hoe om te gaan met de naderende ouderdom. Wat gebeurt er met mensen die met pensioen gaan en geen werkplek meer hebben? Ze hebben zich daarop niet voorbereid en hun eenzaamheid wordt steeds groter: ze verliezen vrienden, de afstand tot hun kinderen wordt steeds groter.”

Vorm

Mankell is auteur van een rijkgeschakeerd oeuvre. Hij beoefende zowel de misdaadroman als de literaire roman, de autobiografie, het toneelstuk en het jeugdboek. Wanneer kiest hij voor het ene of andere genre?

„Voor mij is het een fundamentele beslissing welk idee welke vorm krijgt. Ik kan pas echt gaan schrijven als ik weet of het idee tot een Kurt Wallander-detective leidt of tot een roman als Zweedse laarzen. Dat is mijn eerste vraag: hoe schrijf ik het op? In het geval van mijn autobiografische boek Drijfzand was dat op aanraden van mijn vrouw. Bij mij was kanker geconstateerd en ze spoorde me aan hierover te schrijven. Dat kon alleen op autobiografische wijze, hiertoe is de roman niet geëigend. Dan trek je een autobiografische gebeurtenis in het fictieve domein, en dat vond ik niet passend.”

Op de vraag hoe het idee voor Zweedse laarzen ontstond, antwoordde Mankell: „Ik zoek een passende vorm bij het onderwerp van ouder worden. De belangrijkste verhaallijn voor mij is die tussen vader en dochter. Nadat het huis is afgebrand neemt de vader contact op met zijn dochter Louise, die hij in jaren niet heeft gezien. Eerst vreest hij dat zijn dochter woedend op haar vader zou zijn, omdat met het afbranden van het huis ook haar band met het verleden van haar familie is afgesloten. Maar op wonderlijke wijze vinden ze elkaar weer. Want zij is anarchiste en wordt gearresteerd in Parijs. Alleen dankzij de hulp van haar vader kan ze uit de gevangenis komen. Haar radicale anarchisme is niet mijn politieke keuze, maar als schrijver heb ik wel een zwak voor haar. Als schrijver werk ik altijd met contrasten. De man van in de zeventig raakt al zijn bezittingen kwijt, maar zijn dochter vindt hij uiteindelijk weer terug. En zij vindt hem ook weer terug. Dat is belangrijk. Met het afbranden van het huis sluit de man bijna zijn gehele leven af, en toch opent het ook weer nieuwe perspectieven.”

Nadat het huis is afgebrand dient zich de schuldvraag aan. Niemand komt feitelijk in aanmerking, behalve de man zelf. Hij heeft geen vijanden, er kan geen sprake zijn van een wraakactie. „Voor de politie is dit geen normale casus”, zegt Mankell. „Op de verlaten eilanden is nog nooit brand uitgebroken en pyromanen kwamen er tot dusver niet voor. Dus begint het politieonderzoek bij de bewoner zelf. Heeft hij ‘s nachts kaarsen laten branden, rookte hij in bed? Niets van dat alles. Hij pleit zichzelf vrij maar voelt zich als iemand die op een vliegveld aankomt van een land, met tal van verboden invoerartikelen. Stel dat iemand iets in zijn bagage heeft verborgen? Hij is overtuigd van zijn schuldeloosheid maar hoe verdedig je onschuld jegens beschuldiging? Het is een kafkaiaanse situatie waarin hij terecht komt.”

Baat bij Wallander

De schrijver geeft toe bij het schrijven veel baat te hebben gehad bij zijn succesvolle Wallander-thrillers:

„Het spannende boek, zoals dat heet, leert je een plot op te bouwen en verwikkelingen te doseren. De boeken die ik schrijf zijn feitelijk de boeken die ik graag wil lezen. Ik sta nog steeds achter elk woord dat ik heb geschreven, met een lichte voorkeur voor de literaire romans. Een auteur als Joseph Conrad met Heart of Darkness is een van de belangrijkste schrijvers voor me, als het om literatuur draait tenminste. Spreek ik over toneel dan is de Griekse komediedichter Aristofanes mijn inspiratiebron. De maatschappelijke satire die hij beoefent is nog steeds een voorbeeld voor mij, zó moet theater zijn, als een scherpzinnige en tegelijk vrolijke analyse van maatschappelijke misstanden.”

Voor zowel Italiaanse schoenen als Zweedse laarzen stond het verhaal over Robinson Crusoe uit 1719 van Daniel Defoe centraal. Mankell: „Mijn hoofdpersoon heeft gekozen voor het isolement op een verlaten eiland, ver van de mensen. In zijn leven is een diepe wond geslagen: als chirurg heeft hij een fatale fout begaan en zijn relatie tot zijn dochter is aanvankelijk wankel. Maar doordat zijn huis afbrandt verliest hij weliswaar het verleden dat met het huis is verbonden, maar hij wint veel terug: zijn dochter keert weer in zijn leven terug en er komt een nieuwe liefde, de vrouwelijke politieagent die de zaak onderzoekt. In mijn visie is de eenzaamheid van Robinson Crusoe, maar ook die van Fredrik Welin betrekkelijk. Ze zijn niet echt alleen want de lezer is bij hem en met hem. In Crusoe gaat het over overleven: hoe overleef je in eenzaamheid?

"Hoe overleef je sowieso het leven? Die vraag is voor mij extra urgent omdat een tijd terug bij mij kanker is geconstateerd. Dat heb ik nu gedeeltelijk overwonnen, althans, het is onder controle. Die ziekte maakt me wel eenzaam, maar dankzij het boek Drijfzand kon ik in contact komen met mijn lezers. Het is dankzij de taal dat we niet alleen zijn, dat zie je ook aan Fredrik Welin: hij is iemand die telkens anderen opzoekt, met telefoongesprekken en sms’jes. Ik houd van zo’n tegenstelling: een eenzame man met een afgebrand huis op een stil eiland die desondanks hunkert naar gezelschap.”

Henning Mankell: Zweedse laarzen. De Geus, 416 blz. Prijs € 22,95