Russisch roulette maakt iedereen bang

Nog meer burgerdoden en versterking van IS. Analisten verwachten een escalatie van de strijd in Syrië.

Russisch gevechtsvliegtuig in Syrië. De Russische bombardementen kunnen drie tot vier maanden duren. Foto Reuters

President Poetin als de grote meestertacticus die de gebeurtenissen in Syrië dicteert en het Westen buitenspel zet. Dat is het beeld dat beklijft na de afgelopen week.

Na drie dagen van bombardementen bestaat er weinig twijfel over de Russische intenties: om het regime van president Assad overeind te houden zijn álle rebellen doelwit, niet alleen de Islamitische Staat (IS). Daarmee is de oorlog in Syrië een gevaarlijke nieuwe fase ingegaan.

Op korte termijn zullen de Russen er wellicht in slagen om de verhoudingen op het slagveld om te buigen in het voordeel van Assad. Maar op de lange termijn zal Moskou tegen dezelfde beperkingen aanlopen als Assad en het Westen: luchtaanvallen zijn niet genoeg om IS en andere rebellengroepen te verslaan.

Deze landen vechten in Syrië:

De meeste analisten denken dat de Russische interventie waarschijnlijk zal leiden tot een escalatie van de strijd en andere landen verder de oorlog in zal trekken. De vijf grootste risico’s en wellicht een positief effect:

1 Confrontatie met Amerika

Rusland en de Verenigde Staten hebben geen belang bij een directe confrontatie. De Russische inmening is vooral bedoeld om te voorkomen dat het Syrische regime instort en de Russische marinebasis in Tartus veilig gesteld wordt. Hoewel de VS van mening zijn dat Assad moet vertrekken, hebben ze met een ander doel ingegrepen in Syrië: om de opmars van de Islamitische Staat (IS) stuiten.

Maar het risico op ongelukken groeit in het drukke Syrische luchtruim. Hoewel de internationale coalitie onder leiding van de VS voornamelijk luchtaanvall

en uitvoert op doelen van IS in het noorden en oosten, en Rusland zich vooralsnog concentreert op de provincies Homs en Hama in het midden, is er geen sprake van coördinatie. „Niemand wil een open conflict”, zegt Joost Hiltermann, directeur Midden-Oosten van de vooraanstaande denktank International Crisis Group. „Maar het onderlinge wantrouwen is zo groot dat een klein foutje snel een eigen dynamiek kan krijgen die niet meer te stoppen is.”

2 Nog meer burgerdoden

Behalve de beruchte barrel bombs van president Assad moet de Syrische bevolking nu ook Russische bommen vrezen. Bij de eerste luchtaanvallen kwamen woensdag meteen rond de dertig burgers om het leven.

Ook de westerse coalitie maakt overigens burgerslachtoffers. Het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten schat dat er 181 burgers zijn omgekomen sinds de bombardementen vorig jaar begonnen. En dan is de coalitie nog voorzichtig. Piloten gaan de lucht in met de uitdrukkelijke opdracht bij twijfel niet te schieten.

De Russische luchtmacht is niet zo accuraat als die van de VS. Het ontbeert de precisiegeleide wapens en geautomatiseerde richtsystemen die Amerikaanse straaljagers hebben. Ook zijn de Russische surveillancedrones niet zo geavanceerd. Om doelen te bepalen moeten de Russen het vooral hebben van inlichtingen van het Syrische leger, dat zich niet bekommert om burgers. Uit videobeelden van de Russische basis bij Latakia blijkt bovendien dat gebruik wordt gemaakt van verboden clustermunitie.

3 Escalatie van de strijd

De Russische luchtaanvallen zijn tot nu toe vooral gericht tegen Jaish al-Fatah, een alliantie van rebellengroepen waaronder de Syrische tak van Al-Qaeda. De alliantie heeft de noordelijke provincie Idlib veroverd en bedreigt de kustprovincie Latakia, bolwerk van de alawitische minderheid waar Assad toe behoort.

De alliantie werd gevormd met steun van Turkije, Saoedi-Arabië en Qatar. Onder leiding van de Saoedische koning Salman hebben zij de handen ineen geslagen om Assad weg te krijgen. Analisten denken dat deze landen hun steun zullen opvoeren . Zeker nu er berichten zijn dat aartsrivaal Iran honderden militairen naar Syrië stuurt.

De Saoedische minister van Buitenlandse Zaken, Adel al-Jubeir, zegt dat zijn land niet zal accepteren Assad door Rusland in het zadel wordt gehouden. Hij liet doorschemeren dat als Assad niet op vreedzame wijze vertrekt, er meer wapens naar Syrië zullen gaan.

4 Versterking van IS

Vooralsnog lijkt IS de enige partij te zijn die relatief gezien profiteert. Want de Russische bombardementen zijn tot nu toe voornamelijk gericht tegen zijn Jaish al-Fatah en rivaliserende rebellengroepen die IS naar het leven staan. Dat de Russische orthodoxe kerk sprak van een „heilige oorlog” sluit bovendien naadloos aan bij de apocalyptische profetie van IS. De terreurgroep rekruteert veel buitenlandse strijders met het idee dat het einde der tijden vooraf zal worden gegaan door een glorieuze strijd tegen de ‘ongelovige horden’ in Syrië.

5 Aanslagen in Rusland

In 2011 kwamen er 37 mensen om het leven toen er een bom ontplofte op de bagageafdeling van het vliegveld Domodedovo bij Moskou. En hoewel moslimextremisten zich nog steeds roeren op de Kaukasus, zijn er sindsdien geen grote aanslagen meer geweest in de Russische hoofdstad. Maar de Russische luchtaanvallen kunnen daar wel eens verandering in brengen.

President Poetin presenteerde het Russische luchtoffensief als een ‘preventieve maatregel’ tegen de terreurdreiging in eigen land. Harde cijfers ontbreken, maar volgens sommige schattingen hebben zich al ruim 5.000 Russische jihadisten, voornamelijk uit de Kaukasus, aangesloten bij Islamitisch Staat. Poetin wil liever dat die strijders in Syrië sneuvelen dan dat ze terugkeren naar Russische bodem.

Verschillende IS-leiders dreigen nu met aanslagen in Rusland of zelfs met een ‘invasie’ op Russisch grondgebied. Bovendien maakt Moskou snel nieuwe vijanden. In de eerste dagen van de Russische bombardementen was niet zozeer IS het voornaamste doelwit, als wel rebellengroepen in Noord-Syrië. Die meldden The New York Times dat Jaish al-Islam, een sunnitische groep die wordt gesteund door Saoedi-Arabië, Rusland de oorlog had verklaard. Dat draagt niet bij aan meer veiligheid in Moskou.

6 Wellicht een positief effect...

Dat Rusland heeft besloten in te grijpen in Syrië laat zien hoezeer het regime is verzwakt. Afgelopen zomer erkende president Assad dat zijn leger kampt met een groot tekort aan manschappen. Van de 300.000 militairen die het leger aan het begin van de oorlog telde zijn er naar schatting nog maar 80.000 over.

Het regime, dat steeds meer leunt op strijders van Hezbollah, controleert nog maar zo’n 20 procent van het land. Ook dat gebied wordt bedreigd. Vanuit het zuiden door het Vrije Syrische Leger, vanuit het oosten door IS, en vanuit het noorden door Jaish al-Fatah. Mocht het regime instorten, dan wappert de zwarte vlag van de islam straks in Damascus. Ook het Westen heeft er belang bij dat te voorkomen. Want dat zal een nog veel massalere exodus van vluchtelingen naar Europa op gang brengen. Veel Syriërs die tot een religieuze minderheid behoren, hebben hun toevlucht hebben gezocht in de hoofdstad.

Lees ook in nrc.next Op wie vallen de Russische bommen en Russen plaatsen Amerikanen steeds voor voldongen feiten en in NRC Handelsblad Russisch blufpoker in Syrië leidt tot escalatie van het conflict.