Misstap VW is voorbeeld van ‘gaming the system’

Is Volkswagen schuldig aan oplichting en bedrog? In het wetboek staan keurig de feiten en condities opgesomd die daarvoor apart bewezen moeten worden. Het zijn vaak licht archaïsch geformuleerde omschrijvingen die precies vaststellen wat er gebeurd moet zijn voor een bewezen-verklaring. VW heeft, zoals bekend, de software van een aantal dieselmodellen zo ingericht dat de motor automatisch minder vervuilende stoffen produceert wanneer het voertuig getest wordt. Daar is over nagedacht: dat lijkt dus op voorbedachte rade, ofwel kwade opzet. Immers, de bedoeling was de milieutoezichthouder en de consument een rad voor ogen te draaien, om daar zelf beter van te worden. Het wederrechtelijke voordeel zit dan in het verkopen van auto’s als ‘clean diesel’ terwijl ze dat niet zijn. De klant kreeg een vuile auto met een verborgen gebrek, de samenleving een hoger risico op gezondheidsschade. Zulk gedrag zit op de grens van moedwillige wanprestatie en strafbare oplichting.

Uniek is dit trouwens niet. Dergelijke cheat devices komen ook in andere producten voor, bijvoorbeeld in smartphones. Twee jaar geleden werd vastgesteld dat telefoons van Samsung, HTC en LG waren geprogrammeerd op gaming the benchmarks. Ofwel het kunstmatig opvoeren van chipprestaties als er bij tests populaire apps werden gebruikt.

In de informatietechnologie lijkt het verschil tussen 1 en 0, tussen zwart en wit een bedrieglijk neutrale keuze. Het resultaat is altijd perfect, zowel in het positieve als negatieve. In veel digitale domeinen is dan ook een stille wedloop gaande tussen de ontwikkelaars. De een verzint ‘cheats’ om de ander te verslaan. Het leidt tot websites met codes, oplossingen, extra mogelijkheden of sluiproutes waarmee andermans programma kan worden verslagen. Bij VW en Samsung was de cheat ingebouwd, maar het komt ook voor dat de gebruiker digitaal wordt gemanipuleerd, liefst vlak voor diens go/no go beslissing. Denk aan de hotelboeking-sites die met de onjuiste mededeling ‘Nog maar 1 kamer voor € X’ de consument beïnvloeden. Andersom kan ook: het boeken van een goedkoop vliegticket is voor de klant een kwestie van timing geworden. Wie exact weet hoe lang of hoe kort voor de vlucht de vliegmaatschappijen hun prijzen aanpassen kan geld besparen.

Hetzelfde doet zich voor bij de digitale systemen die olie- of graanprijzen vaststellen of interbancaire rentetarieven. Handelaren beïnvloeden die vaak weer met behulp van andere digitale systemen. Zo bezien is ‘gaming the system’ net zo gewoon aan het worden als ‘using the system’. Manipulatie om te winnen lijkt aldus een cultuurkenmerk van het digitale verkeer te worden. Het ‘verslaan’ van emissiestandaarden hoeft de gemiddelde VW-software ingenieur dus niet meteen als verwerpelijk voor te komen. Iedere competitie wordt zo een game.

Maar wanneer ontaardt het spel nu juridisch in bedrog? Volgens het wetboek moet er sprake zijn van illegaal bevoordelen „door listige kunstgrepen, hetzij door een samenweefsel van verdichtsels”. Prachtige zin. Software die in beslissende situaties automatisch de gewenste waarden produceert – als dat geen listige kunstgreep is? Strafrechtelijk zijn we dan bij de verkoper van investeringen in niet bestaande vastgoedprojecten, de zwendelaar in scheepsladingen en katoenoogsten, de piramidespeler, en, inderdaad, de autohandelaar, die de kilometertellers terugdraaide.

De overheid hoeft overigens niet hulpeloos te staan in dit digitale spel. In de horeca zijn bijvoorbeeld ‘afroommodules’ bekend, kassaprogramma’s die de omzet deels onzichtbaar maken. In België wordt dat al tegengegaan met ‘zwarte dozen’ die verplicht gekoppeld worden aan alle horecakassa’s. In sommige landen werkt die techniek via GPS, zodat de fiscus live mee kan kijken in de kassa. Straks zal het ‘internet der dingen’ dus ook de emissiewaarden van auto’s in de gaten houden, denk ik. Met emissiekastjes, een verzegelde ‘black box’ met GPS die iedere auto constant doormeet op te hoge uitstoot. En dan meteen de rekening stuurt.