Het laatste woord

Maandag verschijnt de nieuwe editie van de Grote Van Dale, drie delen dik. Is een papieren woordenboek nog van deze tijd?

bewerking fotodienst nrc

De meeste lezers van deze krant zijn opgegroeid met woordenboeken. Ze werden niet alleen op school en tijdens de studie geraadpleegd, maar ook op het werk en thuis. Ruzies werden ermee beslecht („Kijk maar, dat woord bestaat wel degelijk!”), betekenissen werden erin opgezocht, spellingproblemen (of is het spellingsproblemen?) werden ermee opgelost.

Maar wie gebruikt er nu nog woordenboeken op papier? Dat is de vraag bij het verschijnen van een nieuwe editie van Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal, de ‘Dikke Van Dale’, maandag. Het gaat om de vijftiende editie, de veertiende verscheen tien jaar geleden. Drie delen, samen 4.880 pagina’s, bij intekening 149 euro en daarna 179 euro – sinds jaar en dag weet Van Dale alle productinformatie over een nieuwe editie net zo makkelijk in de media te krijgen als Apple.

Vanzelfsprekend is onze behoefte om woordenboekachtige informatie op te zoeken de afgelopen tien jaar niet verminderd, eerder toegenomen. Maar de meeste mensen doen dit digitaal: op internet of in apps op hun mobiele telefoon of tablet. En net als voor de krant zijn steeds minder mensen bereid om voor dergelijke informatie te betalen.

Stel: u twijfelt over de spelling van een woord. Is het ‘fauteuil’ of ‘feauteuil’? In een woordenboek op papier betekent dat bladeren. Kan dat sneller? Ja, wie ‘feauteuil’ tikt in een tekstverwerkingsprogramma als Word, wordt onmiddellijk gecorrigeerd door de interne spellingscorrector. Wie in Google ‘vautuil’ tikt wordt ook geholpen: „Bedoelde u: fauteuil” ?

Hoe spreek je ‘fauteuil’ uit? Volgens de Dikke Van Dale klinkt het als fotœy. Bent u niet vertrouwd met fonetisch schrift en wilt u horen hoe dit woord klinkt, ga dan bijvoorbeeld naar Google Translate.

Wat is volgens de Dikke Van Dale de betekenis van ‘fauteuil’? Het woordenboek kent twee betekenissen: 1. leuningstoel, armstoel, en 2. zekere rang in theaters. Zoek vervolgens in de Dikke Van Dale naar leuningstoel en je krijgt als enige uitleg dat dit een leunstoel is. Zoek daarna naar armstoel en je leest dat dit een „stoel met een armleuning” is (dus niet: met armleuningen). Zo ben je een tijdje bezig en word je niet veel wijzer. Het is dus niet voor niks dat veel mensen, jong en oud, zulke informatie op internet zoeken.

Het is vervelend voor Van Dale, maar wie ‘fauteuil’ opzoekt op Wikipedia, vindt een betere definitie („fauteuil, soms ook ‘leunstoel’ genoemd, is een gestoffeerde, makkelijk verplaatsbare stoel, meestal met open armleuningen en soms met een los inlegkussen”), met elf kleurenfoto’s, informatie over clubfauteuil, damesfauteuil en oorfauteuil, plus goede informatie over de herkomst van het woord, met een verwijzing naar de gratis website etymologiebank.nl.

Overigens kent ook de Dikke Van Dale diverse samenstellingen met fauteuil, maar daar wordt bij dit trefwoord niet naar verwezen; niet in de veertiende editie op papier en bij het schrijven van dit stuk niet in de online versie.

Zijn hiermee alle functies van het papieren woordenboek benoemd? Nee, er zijn ook mensen die voor hun plezier in een woordenboek bladeren. Ter inspiratie. Of om zich te verwonderen over de enorme hoeveelheid woorden die het Nederlands telt. De nieuwe editie telt er 241.000, waaronder 18.000 nieuwe trefwoorden. De online-versie van het woordenboek telt er ruim 320.000, vooral doordat er veel meer samenstellingen zijn opgenomen.

De ondergang van het woordenboek op papier is al lang geleden voorspeld, net als de ondergang van de krant, het boek en de encyclopedie op papier. Het is moedig te noemen dat uitgeverij Van Dale het nog een keer aandurft om de Dikke Van Dale op papier uit te brengen. Er is met veel liefde en inzet aan de nieuwe editie gewerkt, dat straalt er vanaf, maar uitgeverij Van Dale is voorzichtig: de eerste oplage van de veertiende druk telde in 2005 60.000 exemplaren; de eerste oplage van de vijftiende druk is 25.000 exemplaren.

Het aantal gebruikers van de online-versie van de Dikke Van Dale, nog altijd het meest gezaghebbende woordenboek in het Nederlandse taalgebied, is in de afgelopen jaren juist gestegen. Volgens de uitgever telt die versie inmiddels 1,2 miljoen gebruikers – met de ambtenaren van alle Nederlandse ministeries als grootste gebruikersgroep.

Overigens: wie de nieuwe Dikke Van Dale in boekvorm aanschaft, krijgt een jaar lang toegang tot de online-versie. Daarna kost die 75 euro per jaar. Het boek biedt dus tijdelijk toegang tot de digitale versie, zodat je niet alleen vanuit je fauteuil de Dikke Van Dale kunt raadplegen, maar overal en altijd. In een versie die doorlopend wordt geactualiseerd, net als veel gratis naslagwerken op internet.