Mannen die zichzelf opzettelijk pijn doen: is het lol of trauma?

Zelfbeschadiging bij mannen ziet er anders uit dan bij vrouwen.

Is een 'shopping cart fail' een vorm van zelfmutulatie? Hier de 'College XFiles' in actie. (2011)

Een 19-jarige student communicatiewetenschappen zit regelmatig met zijn vrienden in een kringetje tennisballen naar elkaars genitaliën te gooien. Of hij slaat met een niettang nietjes in zijn onderarm, die hij er daarna weer uittrekt. Er zijn ook middagen waarop hij met zijn vrienden gevaarlijke toeren nadoet die hij op tv of YouTube heeft gezien, zoals ‘schansspringen’ in een winkelwagentje vanaf een zelfgemaakte schans. Bij een ruzie met zijn moeder, op zijn 14de, sloeg hij voor het eerst zijn hand dwars door een muur heen. Dat doet hij nog steeds regelmatig. Af en toe belandt hij op de eerste hulp door zijn stunts en mist hij delen van zijn studie.

De vraag is: is het automutilatie, zelfbeschadiging, wat deze jongen doet? Ja, zeggen de twee Amerikaanse wetenschappers die hem beschrijven in Psychology of Men and Masculinity (21 september online). Alleen wordt het vaak niet als zodanig herkend, omdat veel mensen denken dat zelfbeschadiging vooral bij vrouwen voorkomt en er dan heel anders uitziet – bijvoorbeeld een vrouw die in haar eentje in haar arm zit te snijden. Maar ook de mannelijke vorm van automutilatie verdient aandacht van behandelaars en in onderzoek, schrijven de Amerikanen. Daaronder kunnen wat hen betreft ook roekeloos rijden, met wapens spelen, drugsgebruik, frequente onveilige seks en regelmatig vechten vallen.

De discussie is actueel omdat zelfbeschadiging bij mannen lijkt toe te nemen. En omdat ‘niet-suïcidale zelfbeschadiging’ in de nieuwste editie van het meest gebruikte psychiatrisch handboek, DSM-5 (2013), is opgenomen bij de aandoeningen die verder onderzoek behoeven. Maar de ‘mannelijke variant’ voldoet niet altijd aan de criteria die daarbij worden voorgesteld: dat iemand vaak obsessief aan zelfbeschadiging denkt en dat de intentie is zichzelf letsel toe te brengen, met het doel bijvoorbeeld negatieve gevoelens te verlichten of een interpersoonlijk conflict op te lossen. Bij mannen kan het doel zijn: laten zien hoe sterk je bent – maar dat staat niet in de DSM.

Bij niet-suïcidale zelfbeschadiging volgens het DSM-voorstel gaat het ook om gedrag dat niet sociaal geaccepteerd is – maar de vrienden van de jongen uit het begin van dit artikel doen vrolijk mee. En veel mannen hebben als jongetje al geleerd dat het belangrijk is om stoer te doen en wel boosheid en agressie te uiten, maar meer kwetsbare emoties niet.

De 'College XFiles' in actie (2011)

Het is onduidelijk of jongens met hun risicovolle gedrag proberen met moeilijke emoties om te gaan. De Amerikaanse onderzoekers vrezen in elk geval dat het gedrag van de mannen als normaal wordt gezien, als iets wat jongens nu eenmaal doen, terwijl behandelaars zelfbeschadigend gedrag van vrouwen wel ‘gestoord’ vinden. Juist de mannen brengen zich misschien wel vaker ernstiger verwondingen toe dan vrouwen en zorgen waarschijnlijk minder goed voor die verwondingen. En er zijn ook aanwijzingen dat zelfbeschadigende mannen vaker suïcidaal zijn dan zelfbeschadigende vrouwen.

Tegelijkertijd zien mannen die zichzelf pijn doen hun gedrag over het algemeen als minder problematisch dan automutilerende vrouwen. Om met de 19-jarige student communicatiewetenschappen te spreken: „Andere mensen hebben een probleem, ik niet. [...] Ik heb gewoon lol, ik ben gewoon keet aan het schoppen met mijn vrienden. Tuurlijk, soms word ik boos en sla ik muren, maar wat kost het nou om een kapotte muur te repareren?”