De staat krijgt straks twee halve doeken. Voor de prijs van twee

Waar was de oliesjeik? De koop van twee Rembrandts, samen met Frankrijk, was uiteindelijk een diplomatieke deal.

Maerten Soolmans en Oopjen Coppit, door Rembrandt geschilderd in 1634.

Het werd dus plan B. Nederland koopt samen met Frankrijk de huwelijksportretten van Maerten Soolmans en Oopjen Coppit. Toch tonen de hoofdrolspelers aan Nederlandse zijde zich even gelukkig met het akkoord van gisteren als wanneer plan A was doorgegaan: beide Rembrandts in bezit van het Rijksmuseum.

Volgens minister Bussemaker (Cultuur, PvdA) is er „niets mis” met het akkoord. In debat met de Tweede Kamer waarschuwde ze dinsdag dat haast geboden was, om te voorkomen dat de schilderijen „weer privaat en misschien wel heel ver weg aan de muur komen te hangen”. Directeur van het Rijksmuseum Wim Pijbes, die maanden heeft geijverd voor plan A, zegt ook nu „hartstikke blij” te zijn.

Het doel, zo schreef Bussemaker gisteren aan de Tweede Kamer, was de portretten toegankelijk te maken voor een groot publiek in Nederland en Europa. Liever gedeeld bezit met Frankrijk waarbij de doeken afwisselend in het Rijksmuseum en het Louvre hangen, dan dat ze in de kluis van een oliesjeik belanden.

Alleen: er was geen oliesjeik. Voor zover bekend tenminste. De huidige eigenaar, baron Éric de Rothschild, heeft de doeken al twee jaar geleden te koop aangeboden, allereerst aan het Louvre. Toen dat liet weten niet de gevraagde 160 miljoen euro bijeen te kunnen brengen, gaf de Franse minister van Cultuur, Fleur Pellerin, in maart dit jaar een exportvergunning voor de werken. Zo kwamen ze beschikbaar op de internationale markt.

Rothschild onderhandelde sindsdien met Pijbes (over plan A). In Frankrijk ontstond er commentaar op Pellerin omdat zij de belangrijke kunstwerken liet gaan. Tegelijkertijd was Bussemaker er niet zeker van dat Pijbes op tijd het geld bijeen zou krijgen. De twee ministers besloten in juli om een gezamenlijk bod uit te brengen. In een brief aan de ministers liet Rothschild weten ook dit plan B te zullen overwegen. Over andere bieders zei hij niets.

Nederland haalt bakzeil

Het ziet er dus vooral naar uit dat Nederland bakzeil haalt in het diplomatieke conflict dat vorige week ontstond, nadat Nederland opeens verklaard had beide schilderijen te zullen kopen. Waar de Fransen eerst geen interesse leken te hebben in de meesterwerken, werd de kwestie nu van nationaal Frans belang.

De Franse nationale bank stelde 80 miljoen beschikbaar om één werk te kopen – een tegenbod dat vooral bedoeld leek om Nederland te laten vasthouden aan plan B.

Donderdagavond deed Bussemaker nog alsof zij niet in dit spel zou meegaan. Ze stelde dat Rothschild al afspraken had met het Rijks en dat de Kamer bovendien een dringend beroep had gedaan op het kabinet om Pijbes te steunen. Het kabinet had 80 miljoen beschikbaar gesteld, Pijbes zou via steun van particulieren de overige 80 miljoen verzamelen.

Maar koortsachtige telefoontjes tussen de ministers en Rotschild maakten dat Bussemaker na het weekeinde een heel andere houding aannam. Nu was er haast geboden, zei ze, om de Rembrandts niet te laten verdwijnen naar een ver land. In plan A van Pijbes leek ze haar vertrouwen verloren.

Frankrijk had al die tijd de mogelijkheid om de exportvergunning van één of beide schilderijen in te trekken. Dat maakte het voor Nederland moeilijker om hard te onderhandelen. De zaak werd op de VN-top in New York op het hoogste niveau beklonken: president Hollande en premier Rutte bekrachtigden daar dat de landen samen moeten optrekken.

Rothschild kan niet anders dan akkoord gaan met plan B. De rijke bankiersfamilie is al jaren mecenas van het Louvre, Éric zelf is een belangrijk lid van de vriendenvereniging. De kwestie was nu zo hoog opgelopen dat een keuze voor plan A gezichtsverlies voor Frankrijk zou betekenen. En dat zou weer reputatieschade opleveren voor de familie Rothschild.

Beide schilderijen worden nu gedeeld bezit van Nederland en Frankrijk, zei Bussemaker gisteren. Het is dus niet zo dat elk land er één krijgt. Voor het Europese publiek is dit winst, vergeleken met de oude situatie. De schilderijen zullen nu altijd gezamenlijk te bezichtigen zijn in twee van de belangrijkste musea van West-Europa.

Nog een rol voor particulier geld?

Voor het Nederlandse kabinet dreigt een situatie te ontstaan waarbij het één schilderij krijgt voor de prijs van twee. Want het is maar de vraag of er nog een rol is voor de particulieren die in plan A de helft van de 160 miljoen zouden inleggen. Het kabinet heeft hoe dan ook 80 miljoen euro gereserveerd. In eerste instantie voor twee doeken, maar nu dus voor één. Minister Dijsselbloem (Financiën, PvdA) wil liever minder betalen en particulieren alsnog laten meedoen. Maar wie wil dat nog, nu het volledige bedrag al gedekt kan worden met overheidsgeld?

Pijbes zegt dat de bijdragen van particulieren „beschikbaar waren voor de verwerving van beide schilderijen. Nu de deal rond is, is dat niet meer nodig.” Dijsselbloem verklaart dat Pijbes voor hem „met potlood een inschatting heeft gemaakt” over wat hij nog zou kunnen ophalen. Hij zal Pijbes daar echter niet aan houden, zei hij erbij. De eerste afzegging is inmiddels binnen: de Vereniging Rembrandt heeft haar aanbod van 5 miljoen euro ingetrokken.