Van de koning moet het komen

Nederland lobbyt in New York verwoed voor een zetel in het hoogste orgaan van de Verenigde Naties. Hoe gaat dat in zijn werk? En is er een kans dat het lukt?

Premier Mark Rutte en VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon voorafgaand aan de overhandiging van het jaarverslag over het VN-werk van koningin Máxima, gisteren. Links koning en koningin. Foto Robin Utrecht/ANP

Nederland voert al sinds 2013 campagne om in de periode 2017-2018 een zetel te mogen bezetten in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Maandag werd de koning ingezet. Op de belangrijkste dag van de jaarvergadering van de VN sprak hij de verzamelde staatshoofden en regeringsleiders toe.

1 Heeft de toespraak van de koning de campagne geholpen?

Dat is moeilijk vast te stellen. Diplomaten zijn beleefd, dus natuurlijk krijgen Nederlanders bij de VN te horen dat hun koning prachtig heeft gesproken. „On se félicite”, zegt een diplomaat, „dat hoort erbij. Niemand zal hier zeggen dat het tegenviel.”

De rede was zakelijk en helder, maar op zo’n dag krijgen de wereldleiders tientallen speeches te horen. Je kunt je afvragen hoeveel er blijft hangen van de woorden van Willem-Alexander, op een dag waarop ook Ban Ki-moon, Obama, Poetin, Xi Jinping en Hollande spraken.

Maar Nederland heeft zijn punt gemaakt. Niet alleen doordat de koning uiteen heeft gezet waar Nederland voor staat („het Koninkrijk der Nederlanden, uw partner voor vrede, veiligheid en ontwikkeling”, zoals de campagneleus luidt). Maar ook doordat hij zélf die boodschap bracht, waarmee duidelijk is gemaakt dat de Nederlandse kandidatuur tot op het hoogste niveau wordt gesteund.

Een voordeel was bovendien dat de komst van de koning Nederland een plaats op de sprekerslijst bezorgde op de dag dat de zaal het volst is en de aandacht van de media het grootst.

Als Nederland zoals gebruikelijk de premier had afgevaardigd of een minister, was deze pas later in de week aan de beurt geweest – en had hij vermoedelijk voor een grotendeels lege zaal gesproken. Overigens was ook maandag de zaal lang niet vol toen de koning sprak. „Maar verkijk je niet op de uitstraling die een koning in veel landen heeft”, zegt een diplomaat. „Soms hebben ministers het er jaren later nóg over als ze de koning of de koningin hebben ontmoet.”

2 Wanneer worden de nieuwe leden gekozen? En door wie?

In juni volgend jaar kiest de Algemene Vergadering, waarin alle 193 lidstaten zijn vertegenwoordigd, vijf nieuwe leden voor de Veiligheidsraad. De landen die dan worden gekozen mogen vanaf 1 januari 2017 twee jaar lang een zetel innemen in het belangrijkste VN-orgaan, dat kan beslissen over oorlog en vrede.

De stem van alle 193 lidstaten weegt even zwaar. Van de vijftien leden van de Veiligheidsraad hebben er vijf een permanente zetel en het bijbehorende vetorecht, de zogenoemde P5: de VS, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Ieder jaar worden voor vijf van de tien tijdelijke zetels verkiezingen gehouden.

3 Hoeveel landen gaan voor Nederland stemmen?

Daarover willen Nederlandse diplomaten niets zeggen: het is gevoelige campagne-informatie. Maar toezeggingen worden nauwkeurig bijgehouden. Het maakt veel uit of een toezegging komt van een ambassadeur, een minister of een premier. Overigens hebben toezeggingen maar beperkte waarde. De voorkeur van landen kan veranderen als er een nieuwe regering aantreedt. Verder komt het regelmatig voor dat landen hun stem toezeggen, maar uiteindelijk toch anders kiezen. De stemming is geheim en schriftelijk, waardoor niet duidelijk wordt wie zijn belofte heeft gebroken.

4 Kan een grootmacht de Nederlandse zetel blokkeren, bijvoorbeeld Rusland vanwege de spanningen over MH17, of de VS omdat Nederland geen gevangenen opneemt uit Guantánamo Bay?

Nee. In de Algemene Vergadering geldt het vetorecht van de P5 niet. Regelmatig komen landen in de Veiligheidsraad die de grootmachten een doorn in het oog zijn. De VS heeft de verkiezing van Venezuela niet kunnen verhinderen, en Rusland evenmin die van Litouwen. Wel kunnen de grootmachten helpen om andere landen over de streep te trekken, zeker de Amerikanen. Rutte zei in New York dat hij niets heeft gemerkt van Amerikaanse ergernis over Guantánamo.

5 Wie zijn de concurrenten van Nederland?

Zweden en Italië. De zetels in de raad zijn verdeeld over regionale groepen. Nederland hoort bij de groep ‘West-Europa en andere landen’, waarvan ook de VS en Nieuw-Zeeland lid zijn. Deze groep heeft behalve drie permanente leden, ook recht op twee tijdelijke zetels, waar Nederland nu met Zweden en Italië om strijdt.

Als grootste land worden Italië goede kansen toegedicht. Nederland en Zweden hebben het probleem veel op elkaar te lijken: belangrijke donoren van de VN, traditioneel groot in ontwikkelingssamenwerking, op de bres voor mensenrechten, deelnemer aan vredesmissies. Vóór Zweden spreekt dat het tijdens de economische crisis, anders dan Nederland, niet heeft gesneden in ontwikkelingsuitgaven.

6 Waarom wil Nederland deze zetel zo graag?

Lidmaatschap van de Veiligheidsraad is een kans voor landen om invloed uit te oefenen, en daarmee hun belangen te dienen en de waarden te steunen die ze belangrijk vinden. Nederland was vijf keer eerder lid. De zetel past bij de internationale gerichtheid van Nederland. Ten opzichte van andere landen in de EU versterk je bovendien je positie als je meepraat in de Veiligheidsraad.

7 Wat zijn de argumenten die Nederland gebruikt?

De voornaamste zitten in de slogan. „Het Koninkrijk der Nederlanden...” wordt voluit genoemd, om te benadrukken dat ook Aruba, Curaçao en Sint Maarten erbij horen, wat niet onbelangrijk is, gezien het grote aantal landen uit het Caraïbisch gebied dat straks meestemt. De woorden „uw partner…” zijn bedoeld om de toon te zetten: Nederland zit straks niet alleen voor zijn eigen belang in de raad, maar andere landen kunnen een beroep op Nederland doen.

Met de woorden „…voor vrede...” benadrukt Nederland dat het gelooft in de vredesmissies van de VN, waar het ook aan deelneemt. „…Gerechtigheid...” verwijst naar de vele tribunalen die in Den Haag zijn gevestigd en naar het traditioneel grote belang dat Nederland hecht aan internationaal recht. „...en ontwikkeling…” markeert de belangrijke Nederlandse bijdrage aan ontwikkelingssamenwerking.

De meeste landen bij de VN zijn ontwikkelingslanden, het kan geen kwaad die groep speciaal aan te spreken.