Hoe krijg je een plek in de hoogste raad van de VN?

Nederland strijdt met Zweden en Italië om een plek in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Dáárom was koning Willem-Alexander in New York, bij de VN. Acht vragen over de Nederlandse lobby.

Illustratie Roel Venderbosch illustratie roel venderbosch

Nederland voert al sinds 2013 campagne om in de periode 2017-2018 een zetel te mogen bezetten in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Maandag werd de koning ingezet. Op de belangrijkste dag van de jaarvergadering van de VN sprak hij namens Nederland de verzamelde staatshoofden en regeringsleiders toe.

1 Heeft de toespraak van de koning de campagne voor de zetel geholpen?

Dat is moeilijk vast te stellen. Diplomaten zijn beleefd, dus natuurlijk krijgen Nederlanders bij de VN te horen dat hun koning prachtig heeft gesproken. „On se félicite”, zegt een diplomaat, „dat hoort erbij. Niemand zal hier zeggen dat het tegenviel”.

De rede was zakelijk en helder, maar op zo’n dag krijgen de wereldleiders tientallen speeches te horen. Je kunt je afvragen hoeveel er blijft hangen van de woorden van Willem-Alexander, op een dag waarop ook Ban Ki-moon, Obama, Poetin, Xi Jinping, Hollande en anderen spraken.

Maar Nederland heeft zijn punt gemaakt. Niet alleen doordat de koning uiteen heeft gezet waar Nederland voor staat (‘Het Koninkrijk der Nederlanden, uw partner voor vrede, veiligheid en ontwikkeling’, zoals de campagneleus luidt). Maar ook doordat het staatshoofd zelf die boodschap bracht, waarmee duidelijk is gemaakt dat de Nederlandse kandidatuur tot op het hoogste niveau wordt gesteund.

Een voordeel was bovendien dat de komst van de koning Nederland een plaats op de sprekerslijst bezorgde op de dag dat de zaal het volst is en de aandacht van de media het grootst. Als Nederland zoals gebruikelijk de premier had afgevaardigd, of een minister, was deze pas later in de week aan de beurt geweest – en had hij vermoedelijk voor een grotendeels lege zaal gesproken. Overigens was ook maandag de zaal lang niet vol toen de koning sprak: veel staatshoofden en regeringsleiders waren al aan het lunchen, of namen deel aan andere bijeenkomsten in en rond het VN-gebouw.

„Maar verkijk je niet op de uitstraling die een koning in veel landen heeft”, zegt een diplomaat. „Soms hebben ministers het er jaren later nóg over, weet ik uit ervaring, als ze de koning of de koningin hebben ontmoet.”

2 Hoezo komt er een zetel vrij in de Veiligheidsraad? En wanneer wordt er gekozen welk land die krijgt?

In juni volgend jaar kiest de Algemene Vergadering van de VN, waarin alle 193 lidstaten zijn vertegenwoordigd, vijf nieuwe leden voor de Veiligheidsraad.

De Veiligheidsraad is het belangrijkste VN-orgaan, dat kan beslissen over oorlog en vrede. De Veiligheidsraad heeft vijftien leden; vijf daarvan zijn altijd lid, die hebben een permanente zetel met het bijbehorende vetorecht. Deze zogenoemde P5 zijn de Verenigde Staten, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Elk jaar worden voor vijf van de tien tijdelijke zetels verkiezingen gehouden.

De landen die in juni volgend jaar worden gekozen mogen vanaf 1 januari 2017 twee jaar lang een zetel innemen in de Veiligheidsraad. De stem van alle 193 lidstaten weegt even zwaar bij die stemming.

3 Hoeveel landen hebben al toegezegd voor Nederland te stemmen?

Daarover willen Nederlandse diplomaten niets zeggen: het is gevoelige campagne-informatie. Maar toezeggingen worden nauwkeurig bijgehouden – inclusief de vermelding wie de toezegging heeft gedaan en hoeveel ze dus waard is. Het maakt veel uit of een toezegging komt van een ambassadeur, een minister of een premier.

Overigens hebben toezeggingen maar beperkte waarde. De voorkeur van landen kan veranderen als er een nieuwe regering aantreedt. Verder komt het regelmatig voor dat landen hun stem toezeggen, maar uiteindelijk kiezen voor een ander land. De stemming is geheim en gebeurt schriftelijk, waardoor onduidelijk blijft wie je in de kou heeft laten staan.

4 Kan een grootmacht de Nederlandse zetel blokkeren, bijvoorbeeld Rusland vanwege de spanningen over MH17, of de VS omdat Nederland geen gevangenen opneemt uit Guantánamo Bay?

Nee. In de Algemene Vergadering geldt het vetorecht van de P5 niet. Regelmatig komen landen in de Veiligheidsraad die de grootmachten een doorn in het oog zijn. De Verenigde Staten hebben de verkiezing van Venezuela niet kunnen verhinderen, en Rusland evenmin die van Litouwen. Wel kunnen de grootmachten helpen om andere landen over de streep te trekken, zeker de Amerikanen. Premier Rutte zei deze week in New York dat hij niets heeft gemerkt van Amerikaanse ergernis over Guantánamo.

5 Wie zijn de concurrenten van Nederland?

Zweden en Italië. De zetels in de raad zijn verdeeld over regionale groepen. Nederland hoort bij de groep ‘West-Europa en andere landen’, waarvan ook de VS en Nieuw-Zeeland lid zijn. Deze groep heeft behalve drie permanente leden, ook recht op twee tijdelijke zetels, waar Nederland nu met Zweden en Italië om strijdt.

Als grootste land worden Italië goede kansen toegedicht. Nederland en Zweden hebben het probleem dat hun profielen op elkaar lijken: allebei belangrijke donoren van de VN, traditioneel groot in ontwikkelingssamenwerking, op de bres voor mensenrechten, deelnemer aan vredesmissies.

Voor Zweden spreekt dat het tijdens de economische crisis, anders dan Nederland, niet heeft gesneden in ontwikkelingsuitgaven. Verder waarderen veel landen dat Zweden Palestina als staat heeft erkend, en dat het een gastvrij beleid voert tegenover vluchtelingen.

6 Waarom wil Nederland deze zetel zo graag?

Lidmaatschap van de VN-Veiligheidsraad is een kans voor landen om invloed uit te oefenen, en daarmee hun belangen te dienen en de waarden te steunen die ze belangrijk vinden. Nederland was vijf keer eerder lid. Het past bij de internationale gerichtheid van Nederland medeverantwoordelijkheid te nemen voor problemen in de wereld. Ten opzichte van andere landen in de EU versterk je bovendien je positie als je meepraat in de Veiligheidsraad.

7 Wat zijn de sleutelmomenten in de campagne?

Elke stem telt in deze lobby, en ook elke dag. De campagne wordt niet alleen bij de VN gevoerd, maar in alle hoofdsteden en landen. Daar hebben Nederlandse diplomaten het bevorderen van de kandidatuur bij hun gewone werk steeds in hun achterhoofd. Het zelfde geldt voor Nederlandse bewindslieden die landen bezoeken.

8 Wat zijn de argumenten waarmee Nederland zijn zaak bepleit?

De voornaamste zitten in de slogan.

‘Het Koninkrijk der Nederlanden...’ wordt voluit genoemd, om te benadrukken dat ook de landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten erbij horen, wat niet onbelangrijk is, mede gezien het grote aantal landen uit het Caraïbisch gebied dat straks mee stemt.

De woorden ‘Uw partner...’ zijn bedoeld om de toon te zetten: Nederland zit straks niet alleen voor zijn eigen belang in de raad, maar andere landen kunnen een beroep op Nederland doen.

Met de woorden ‘...voor vrede...’ benadrukt Nederland dat het gelooft in de vredesmissies van de VN, waar het ook zelf aan deelneemt.

Het noemen van ‘...gerechtigheid...’ verwijst naar de vele tribunalen die in Den Haag zijn gevestigd en naar het traditioneel grote belang dat Nederland hecht aan internationaal recht.

‘...en ontwikkeling...’ markeert de belangrijke Nederlandse bijdrage aan ontwikkelingssamenwerking. De meeste landen bij de VN zijn ontwikkelingslanden, het kan geen kwaad die groep speciaal aan te spreken.

    • Juurd Eijsvoogel