Aanklagers en rechters staan klaar in Den Haag

Er is wel degelijk een manier om de daders voor het gerecht te krijgen, meent Olivia Q. Swaak-Goldman.

Nabestaanden maakten van knuffels een ‘haag van medeleven’ foto ANP/Michael Kooren

Het is meer dan een jaar geleden dat het vliegtuig met mannen, vrouwen en kinderen op weg naar hun vakantie is neergeschoten boven het door oorlog verscheurde Oost-Oekraïne. Alle 283 passagiers en 15 bemanningsleden zijn overleden. Hoewel de oorzaken duidelijker worden, lijkt gerechtigheid verder weg dan ooit. Het Russische veto in de VN Veiligheidsraad tegen het door Nederland en andere betrokken landen verzochte ad hoc MH17-tribunaal, lijkt een oplossing in de weg te staan. Is het vinden van een forum voor gerechtigheid onmogelijk? Nee, dat is te vinden bij het Internationaal Strafhof in Den Haag, ook bekend als het ICC (international Criminal Court).

Nederland kan verwijzen naar het Strafhof

Het statuut van het Strafhof biedt de mogelijkheid voor een staat die geen partij is bij het statuut, zoals Oekraïne, om de bevoegdheid van het Strafhof te accepteren met betrekking tot misdrijven waarover het Strafhof nu bevoegd is – oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Het moet dan gaan om misdrijven die zijn begaan door onderdanen op het grondgebied van de betreffende staat, in dit geval Oekraïne. Vervolgens kan een land dat wel partij is bij het statuut (Nederland) de situatie verwijzen naar het Strafhof, of de aanklager kan op eigen initiatief een onderzoek openen. Deze route werd gevolgd door Ivoorkust voordat dat land partij werd bij het statuut. Ook de Palestijnse Nationale Autoriteit volgde deze route in het streven naar erkenning als staat. Op 8 september accepteerde Oekraïne de bevoegdheid van het Strafhof voor misdrijven begaan op hun grondgebied sinds 20 februari 2014 en heeft de belofte gedaan om samen te werken met het Strafhof, inclusief uitlevering van verdachten. Het Strafhof mag dus onderzoeken of het neerhalen van MH17 kan worden gekwalificeerd als een oorlogsmisdaad om vervolgens de verantwoordelijke individuen te identificeren en berechten.

Dat Rusland geen partij is bij het statuut hoeft geen invloed te hebben op de rechtsmacht van het Strafhof. Dit blijkt ook uit het feit dat de aanklager van het Strafhof op het moment onderzoek doet naar mogelijke oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid op het grondgebied van Georgië (partij bij het statuut) tijdens de oorlog met Rusland in 2008.

Het lijkt voor de hand te liggen om deze route naar gerechtigheid via het Strafhof te volgen. Immers, het Strafhof is een bestaande instelling in Den Haag, ervaren onderzoekers en aanklagers staan klaar, de rechters zijn ingezworen en de rechtszalen zijn beschikbaar. Dit lijkt sneller en effectiever dan het oprichten van een apart tribunaal zoals het Speciale Tribunaal voor Sierra Leone, waarin moet worden samengewerkt door de zwaarst getroffen staten en de VN. De praktijk heeft laten zien dat het veel tijd en moeite kost om een dergelijk speciaal tribunaal op te richten. Daarnaast is het Strafhof gevestigd in Den Haag. Dicht bij een groot deel van de getroffen gemeenschap. Een speciaal tribunaal in de buurt van de getroffen gemeenschap is overbodig. Vervolging door het Strafhof lijkt ook effectiever dan een combinatie van diverse nationale vervolgingen onder leiding van verschillende betrokken Staten. Tot slot zou onderzoek en vervolging door het Strafhof ook een erkenning inhouden van de ernst en het internationale karakter van deze misdaad.

Nederland moet Oekraïne steunen

De dag waarop MH17 neerstortte, 17 juli, was ook de dag van ‘International Criminal Justice’. Op 17 juli 1998 werd het statuut van het Strafhof aangenomen. Nederland is altijd een grote voorstander van het Strafhof geweest en zou de regering van Oekraïne moeten steunen in de zoektocht naar gerechtigheid door het Strafhof. In plaats van te blijven zoeken naar mogelijk minder effectieve en efficiënte alternatieven als een speciaal MH17- tribunaal, zou Nederland deze situatie moeten verwijzen naar het Strafhof, zodat de aanklager op korte termijn een onderzoek kan openen naar de omstandigheden rondom het neerhalen van MH17. Hiermee kan gerechtigheid voor de slachtoffers en hun families dichterbij komen. En dit alles dicht bij huis, in Den Haag.