Marx is weer helemaal terug in Europa - en dit is waarom 

Oude begrippen als klassenstrijd en revolutie geven links in Europa weer nieuwe energie, zegt journalist en schrijver Robert Misik. „Ik zie een ingrijpende revival van de sociaal-democratie aankomen.”

Robert Misik is niet verbaasd dat de Britse Labour Party er onder het nieuwe, radicale leiderschap van Jeremy Corbyn 60.000 leden bij heeft gekregen. Misik is een Oostenrijkse journalist en schrijver die zichzelf nadrukkelijk als links activist manifesteert. Hij kent Corbyn niet persoonlijk. Maar de leiders van de nieuwe Spaanse partij Podemos en Syriza in Griekenland kent hij wél. 

Misik (49) heeft afgelopen jaar aardig wat tijd doorgebracht bij Pablo Iglesias en Alexis Tsipras, die hij – met enige afstand – bewondert. In Duitstalige media als Die Zeit en Profil heeft hij uitvoerig beschreven wat deze mannen en hun medewerkers beweegt. Volgens hem sluit Jeremy Corbyn goed bij de andere twee aan.

„Alle drie proberen ze links in Europa nieuwe energie te geven. Alle drie halen ze daarvoor het klassieke gedachtengoed van linkse theoretici als Marx en Gramsci uit de kast. De sociaal-democratie in Europa is hun te pragmatisch geworden, ze is haar ideologische basis kwijt. Linkse politici dachten dat burgers daar geen boodschap meer aan hadden. Maar aan Corbyn, Tsipras en Iglesias zie je dat klassieke linkse begrippen ongelooflijk bruikbaar zijn om burgers politiek bewust te maken.”

Op welke begrippen doelt u dan?

„O, de bekende, zoals klassenstrijd, hervorming, macht, revolutie. Daar zijn boekenkasten over volgeschreven.”

In uw nieuwe boek, Was Linke denken, beaamt u dat veel burgers daar, zónder de klassiekers te hebben gelezen, uitstekend mee uit de voeten kunnen.

„Ja. Vandaar dat ze nu in meerdere landen de traditionele sociaal-democratie tot de orde roepen. Die is ook in uw land en het mijne deel van het establishment geworden. De oppositionele spirit is eruit. Ze hebben een lange geschiedenis met de macht. Ze hebben veel bereikt natuurlijk: kijk naar de verzorgingsstaat. Maar ze zijn ook medeverantwoordelijk voor de groeiende ongelijkheid in de samenleving en andere dingen die aan het scheefgroeien zijn. Burgers zien hen als deel van het probleem.”

Omdat ook onder socialistische regeringen druk is geprivatiseerd en gedereguleerd?

„Ja. De sociaal-democraten schurken vaak zó dicht tegen rechtse neoliberalen aan dat kiezers het verschil tussen links en rechts niet meer zien. Het linkse electoraat heeft amper nog het gevoel dat socialistische politici namens hen spreken. Binnen de socialistische partijen denken velen dat burgers ‘anti-intellectueel’ zijn. Maar Syriza en Podemos zijn heel ideologisch. Dat motiveert mensen, geeft ze hoop. Kijk maar naar de populariteit van deze partijen! Alleen, de nieuwe linkse activisten lopen niet op straat hardop Adorno, Habermas of Camus te citeren. Ze verwoorden het in simpele taal.”

Is het toeval dat dit in Zuid-Europa het eerst zichtbaar wordt?

„Nee. Om twee redenen. Ten eerste zijn die landen ongelooflijk hard geraakt door de crisis. Er is enorm bezuinigd, er is in sommige landen weer echt armoede, meer dan in Noord-Europa. De tweede reden is dat zowel Syriza als Podemos een nieuwe partij is, die van de grond af moest worden opgebouwd. Van stroperigheid heb je dan geen last. Je kunt lekker fris beginnen. Dan komen theorieën van pas, natuurlijk, over macht en de rechtvaardige samenleving en mobilisatie van de massa.”

Corbyn zit in een andere situatie. Hij zet geen nieuwe partij op.

„Inderdaad. Hij probeert het van binnenuit te doen. Ik ben benieuwd hoe dat loopt. Maar ook Syriza en Podemos zitten niet in hetzelfde schuitje. In Griekenland is de oude sociaal-democratische partij, Pasok, morsdood. Dat maakt het gemakkelijker: Tsipras sprong in een gapend gat. De Spaanse mainstream socialistische partij is niet dood. Podemos moet naast een linkse massapartij opereren. Maar ook al zijn alle drie de gevallen anders, toch denk ik dat dit het begin is van een ingrijpende revival van de sociaal-democratie. Ik voel het aan alles. Burgers hebben behoefte aan linkse alternatieven om op te stemmen.”

Ze hebben toch de groenen, of Die Linke in Duitsland?

„Dat zijn geen massapartijen. Die hebben een afgebakend publiek.”

In Oostenrijk is vooral extreem-rechts aan de winnende hand. Hebben burgers daar ook ‘behoefte’ aan linkse alternatieven?

„Extreem-rechts krijgt veel stemmen van mensen die vinden dat niemand hen meer vertegenwoordigt. Ze vinden politici carrièremakers, die geen oog hebben voor wat er leeft. Deze burgers stemmen niet, of op een antipartij. Dit is een gevaar voor de democratie. De FPÖ in Oostenrijk zit in de lift vanwege die ‘antistem’ en de vluchtelingenproblematiek. Maar er is ook een tegenreactie, die mij gelukkig maakt. Tienduizenden vluchtelingen trekken door het land, al weken. Duizenden Oostenrijkse vrijwilligers komen naar stations met eten, kleren, dekens, speelgoed. Het is één grote manifestatie van solidariteit. Er komt geen eind aan, mensen vinden het heerlijk. Het geeft ze hoop: ‘Zie je wel, de politiek is ook voor mij! Het heeft zin als ik me inzet!’ Half oktober zijn er stadsverkiezingen in Wenen. Mede door die toestand met de vluchtelingen is de socialistische partij wakker geworden. Alle fut was eruit, maar dit geeft ze energie. Weg met dat zure gedoe. Nu vechten ze ineens als leeuwen, tegen extreem-rechts.”

U heeft zelf illegaal vluchtelingen van Boedapest naar Wenen gereden.

„Ja, toen Hongarije de grens had dichtgegooid. Die Zeit heeft het groot afgedrukt.”

Syriza moest, om Griekenland in de euro te houden, alle verkiezingsbeloften inslikken. Zijn het niet gewoon naïeve dromers?

„Het was goed dat ze niet uit de euro zijn gestapt. Alles nationaal maken is niet de oplossing. Alle landen zitten in deze crisis, die nog niet voorbij is, en je moet haar gezamenlijk oplossen. Dat Syriza even snel kon scoren, was natuurlijk een illusie. Ik denk wel dat ze het discours in Europa op den duur veranderen. Griekenland is klein, Syriza kun je kleineren. Maar de verkiezingen in Spanje, in december, worden cruciaal. Als Spanje verandert, móét de rest van Europa wel luisteren. Daar kan geen trojka omheen. Het land is economisch te groot. Het is bovendien te trots. Je kunt Spanje niet vernederen zoals Griekenland.”

Podemos gaat de verkiezingen in december toch niet winnen?

„Nee. Maar als Podemos met de traditionele socialisten een regering vormt, beïnvloedt dat links in heel Europa, wacht maar af. Corbyns aantreden versterkt dat effect, al zitten de Britten niet in de eurozone en hebben ze dus op belangrijke punten weinig in te brengen. Maar al met al kunnen de sociaal-democraten in Nederland en Oostenrijk langzaam geïsoleerd raken.”

U bent optimistisch.

„Tuurlijk. Als je geen optimist bent, kun je niet links zijn.”

    • Caroline de Gruyter