Obama en Poetin in hard duel bij VN

VS en Rusland willen een einde aan Syrië-oorlog én IS bestrijden. Maar hoe? Daarover verschillen ze van mening.

De slechte verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten is gisteren bij de Verenigde Naties in New York nauwelijks verbeterd, ondanks een gesprek van ruim anderhalf uur tussen de presidenten Poetin en Obama. Ze spraken vooral over de oorlog in Syrië. Beide leiders blijven over dat conflict wezenlijk van mening verschillen. Maar ze erkennen ook dat het noodzakelijk is met elkaar te spreken over een mogelijke oplossing – al blijft volstrekt onduidelijk hoe die eruit zou kunnen zien.

„Onze relatie met de Verenigde Staten bevindt zich op een laag niveau”, zei Poetin na afloop van het gesprek. „Maar de bijeenkomst met Obama was nuttig en erg openhartig.” Dat laatste woord is doorgaans diplomatiek jargon voor dat het er stevig aan toe ging.

Toch zouden de twee hebben afgesproken te gaan verkennen wat voor mogelijkheden er zijn voor een politieke oplossing voor de oorlog. Eerder al was bekend geworden dat de twee landen op militair niveau contact zullen onderhouden, om ongelukken en misverstanden te voorkomen nu Rusland militair materieel, gevechtsvliegtuigen en manschappen gelegerd heeft op een vlieg veld in Syrië, terwijl de VS en enkele bondgenoten met bombardementen Islamitische Staat bestrijden.

Poetin zei in antwoord op een vraag van een journalist dat Rusland geen grondoperaties in Syrië gaat uitvoeren. Verder is over het gesprek met Obama weinig naar buiten gekomen.

Meningsverschillen

Eerder op de dag al hadden Obama en Poetin hun meningsverschillen in schrille termen uiteengezet in hun toespraken tot de Algemene Vergadering van de VN. Overigens zonder dat ze in de zaal aanwezig waren bij de speech van de ander. Het scherpst kwam hun conflict naar voren in hun omschrijving van het Syrische regime – dat volgens Obama verantwoordelijk is voor het afslachten van tienduizenden burgers, maar volgens Poetin moedig strijdt tegen het terrorisme.

De Russische president stelde een internationale conferentie over Syrië voor, en zei dat het een enorme fout is te weigeren samen te werken met de regering en de strijdkrachten van Syrië. Poetin pleitte voor een brede anti-IS-coalitie, te vormen naar het voorbeeld van „de antinazicoalitie” in de Tweede Wereldoorlog.

Obama veroordeelde de redenering dat een „tiran als Bashar al-Assad, die vatbommen gooit op onschuldige kinderen, gesteund moet worden omdat het alternatief erger zou zijn”. Maar Obama zei ook dat een „apocalyptische sekte” als Islamitische Staat niet geduld kan worden, en dat de VS daarom deelnemen aan de militaire bestrijding van IS.

Omdat militaire middelen alleen geen eind aan de oorlog kunnen maken, aldus de Amerikaanse president, zijn de VS bereid „met ieder land samen te werken, inclusief Rusland en Iran, om het conflict op te lossen”. Dat was de zin met de meest directe politieke betekenis in zijn betoog. 

Voorwaarde

Dat de VS daarmee accepteren dat Assads vertrek geen voorwaarde is om onderhandelingen te beginnen bleef impliciet. Wel stelde hij dat Assad uiteindelijk het veld moet ruimen, omdat er „na zoveel bloedvergieten geen terugkeer kan zijn naar de status quo van voor de oorlog”.

Of deze diplomatieke manoeuvres op korte termijn iets kunnen betekenen voor het verloop van de Syrische oorlog is onduidelijk. De Amerikanen zijn ondertussen onaangenaam verrast door het nieuws dat Rusland een akkoord heeft gesloten met Iran, Irak en Syrië over de uitwisseling van inlichtingen die nuttig kunnen zijn voor de bestrijding van Islamitische Staat. Dat is opnieuw een teken dat Rusland bezig is zijn invloed in het Midden-Oosten uit te breiden. Rusland zag gisteren zijn poging bekroond zich weer een prominente plaats te verwerven op het podium van de internationale diplomatie. De westerse inspanningen om Moskou te isoleren als straf voor de interventie in Oekraïne zijn daarmee goeddeels mislukt.

Obama haalde hard uit naar de Russische annexatie van de Krim. Jason Szenes/EPA

Opmerkelijk verschil tussen de toespraken van Poetin en Obama was dat de eerste omfloerst sprak van „landen” die met hun interventies in het Midden-Oosten chaos hebben veroorzaakt, duidelijk doelend op de VS. Terwijl Obama op zijn beurt Rusland herhaaldelijk met name noemde – en de mantel uitveegde. Hij waarschuwde voor „gevaarlijke stromingen die ons terugsleuren in een duistere, wanorderijke wereld”. Hij haalde hard uit naar de Russische annexatie van de Krim en de „agressie in het oosten van Oekraïne”. „We erkennen de diepe en complexe geschiedenis tussen Rusland en Oekraïne”, aldus Obama. „Maar we kunnen niet lijdzaam toezien hoe de soevereiniteit en de territoriale integriteit van een land op flagrante wijze wordt geschonden.” 

„Als dat zomaar in Oekraïne kan, kan het ook ieder ander land dat hier vertegenwoordigd is overkomen.”

Overigens uitte Obama ook enige zelfkritiek. De VS hebben in Irak de pijnlijke les geleerd, zei hij, dat honderdduizenden dappere, effectieve troepen en biljoenen dollars uit de schatkist op zichzelf niet genoeg zijn om in een vreemd land stabiliteit te brengen”. En over Libië zei hij dat de internationale coalitie meer had moeten doen om het machtsvacuüm te vullen na de val van Gaddafi.

Koning Willem-Alexander combineerde zowel lof voor als kritiek op de VN in zijn speech. Robin Utrecht/ANP