Klimaat

Vergeet de paus niet iets?

Ze hebben gelijk gekregen, de Amerikaanse Republikeinen die vorig jaar in Rome nog probeerden de paus ervan te weerhouden een enclycliek over het klimaat te publiceren. De vrees dat dit geschrift wel eens een grote rol zou kunnen gaan spelen op het wereldtoneel blijkt terecht. Maar terwijl Franciscus in het Congres en bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties momentum creëerde voor het debat over duurzame ontwikkeling, klimaatverandering, armoedebestrijding en de relatie tussen die drie, verschenen in Nature Climate Change een aantal sociologische kritieken op de kerkelijke visie zoals beschreven in Laudato Si’.

Demografie

Het hardst is het oordeel van Paul Ehrlich, auteur van het beruchte boek The Population Bomb (1968). In een artikel dat hij schreef met John Harte, concludeert Ehrlich dat de paus weigert ‘het huwelijk’ te zien tussen duurzame ontwikkeling en demografische groei. Daarmee negeert hij het beroep dat steeds meer mensen doen op steeds schaarsere hulpbronnen en het probleem dat het moeilijker wordt om zoals hij dat noemt:

‘achieving the forms of governance needed to more equitably distribute resources on an ever more crowded planet.’

Mensen zullen volgens Ehrlich altijd eerst de goedkoopste hulpbronnen aanboren. In de praktijk zijn dat meestal de bronnen die de kleinste impact hebben op het milieu (bijvoorbeeld omdat ze gemakkelijk toegankelijk zijn). Denk aan olie, waarvan de winning op steeds moeilijker plekken, zoals in het Arctisch gebied, leidt tot een toenemend risico voor het milieu.

Tegelijkertijd gaat de kwaliteit van de hulpbronnen achteruit waardoor vaak steeds meer van een grondstof nodig is om er hetzelfde mee te kunnen. De optelsom van al deze milieuschade dreigt volgens Ehrlich ook nog eens groter te zijn dan de som van de afzonderlijke schade.

En, schrijft Ehrlich, omdat het steeds moeilijker wordt om grondstoffen te winnen, komt de sociale rechtvaardigheid onder druk te staan:

‘Human numbers are overwhelming critical infrastructure, in many, if not most, areas, as ecological deterioration and even devastation is simultaneously reducing many peoples’ means of subsistence. Under such circumstances people have less time to seek social justice because they must spend more time focusing on survival.’

Communicatiewetenschapper Anabele Carvalho is positiever over de encycliek. Volgens haar wordt met het geschrift ‘democratische politiek geïnjecteerd in de milieucrisis’. Ze beschrijft hoe de paus hamert op dialoog, debat en discussie, en het milieu nadrukkelijk verbindt met economie en cultuur. De paus legt de vinger op de zere plek door erop te wijzen dat de ‘framing’ van het klimaatprobleem als ‘green technology’ bijvoorbeeld ontkent dat klimaatverandering meer is dan iets wat te managen valt met alleen maar technologie. Herhaaldelijk spreekt de paus over ‘de bijziendheid van machtspolitiek’, ‘de absolute macht van het financiële systeem’ en ‘vormen van macht die zijn afgeleid van technologie’.

Tegen neoliberalisme

De encycliek verzet zich volgens Carvalho tegen een neoliberale visie op consumeren en consumentisme:

‘The encyclical pleads for a “bold cultural revolution” (§114) built on a liberating and “happy sobriety” (§224), and on care for others and Mother Earth. Here, the focus shifts away from macroprocesses and structures and onto individual “conversion” (§217) to an “ecological culture” (§111), making the encyclical’s message more ambiguous.’

Voor socioloog Erik Olin Wright is die dubbelzinnigheid de zwakte van het document. Franciscus bepleit ‘een revolutie van de mentaliteit van elites’. Hij negeert daarbij, volgens Wright, dat die mentaliteit zit ingebakken in het kapitalistische systeem. Met alleen morele veranderingen kom je er niet:

‘The absence of effective state actions is mainly due to the deep intertwining of economic power and state power. The mindsets of capitalists, managers and political officials are to a significant extent a consequence of the structure and operation of a capitalist economy and political system rather than an autonomous explanation for that operation. The implication is that in order for the aspirations of the encyclical to be realized, the fundamental task is to transform these systems.’

De Republikeinen mogen de afgelopen week dan met tegenzin de woorden van de paus hebben aangehoord – of uit protest zijn weggebleven bij zijn toespraak in het Congres – veel Democraten zagen zijn woorden misschien wel ten onrechte als een steun in de rug. Voor Franciscus kan de strijd tegen klimaatverandering alleen kan worden gezien als een strijd tegen armoede, als een verdelingsvraagstuk. Dat zal offers vragen van de rijke landen. Die boodschap willen ook de Democraten liever niet horen.

Paul Luttikhuis
Blogger

Paul Luttikhuis

Buitenlandredacteur Paul Luttikhuis volgt op dit blog nieuws over klimaatverandering. Hij schrijft over sociale en economische gevolgen, over manieren waarop landen zich daarop voorbereiden, over nieuwe wetenschappelijke inzichten en over de onderhandelingen na ‘Parijs’. Regelmatig zullen gastauteurs hun licht laten schijnen op deze thema’s.

    • Paul Luttikhuis