Het regende telegraafdraden

Waarom regent het bij ons pijpenstelen en in Engeland katten en honden? Zegt dit iets over Nederlandse rookgewoontes en over excentriek gedrag van Britse huisdieren?

In landen waar het weer veel schommelingen vertoont, zoals bij ons, is het een eindeloos onderwerp van gesprek. In de loop van de tijd hebben die gesprekken een rijke woordenschat opgeleverd.

Zo zeggen we niet alleen het regent pijpenstelen, maar bijvoorbeeld ook: het regent bakstenen, koeienstaarten, mollenjongen, scheermessen, pieken, oude wijven met klompen, en telegraafdraden.

Met een beetje fantasie hoor je bij de bakstenen, pieken (‘guldens’), scheermessen en oudewijvenklompen, de regen op de keien of daken kletteren. Het regent mollenjongen werd of wordt gezegd als de lucht zo zwart is als het vel van een mol. Bij de koeienstaarten, pijpenstelen en telegraafdraden komt een ander beeld naar voren: de dikke, onafgebroken slierten regen die we de afgelopen weken zo vaak hebben gezien.

Ik vind het overigens jammer dat het regent telegraafdraden in onbruik is geraakt. Het is mooi als oude technieken in uitdrukkingen in ere worden gehouden. Op stoom liggen, met een sneltreinvaart, lopendebandwerk, het fotografisch geheugen, op de automatische piloot: je zou een geschiedenis van de techniek kunnen schrijven met dergelijke uitdrukkingen als leidraad.

Voor zover bekend is de uitdrukking het regent pijpenstelen in het midden van de 19de eeuw voor het eerst opgetekend. Zo schreef Johannes Kneppelhout in 1857: „Steeds regende het pijpenstelen. Toch den moed niet verloren!”

En ja, het regent pijpenstelen zegt iets over oud-Nederlandse rookgewoontes, want vanaf het begin van de 17de eeuw was het voor Nederlandse mannen heel gewoon om een pijp te roken. Het meest kenmerkende van zo’n pijp was de lange, dunne steel en dat leverde diverse uitdrukkingen op. Zo zei men onder meer: zo dun als een pijpsteel en van dunne benen zeggen wij nog altijd: het lijken wel pijpenstelen.

Waarom regent het in Engeland katten en honden? Of beter: wat is de herkomst van de uitdrukking it’s raining cats and dogs? Dat is niet met zekerheid bekend. De uitdrukking is in 1652 voor het eerst aangetroffen, in de vorm „It shall raine… Dogs and Polecats.” Een polecat is overigens geen kat, maar een bunzing, een marterachtig roofdier. Men zei ook it blows en it pours cats and dogs.

Er zijn ten minste vier verklaringen voor de herkomst van deze uitdrukking, maar ze zijn allemaal weinig overtuigend. Zo is er een verklaring dat Britse honden en katten met slecht weer bij voorkeur onder een rieten dak gingen schuilen – om vervolgens naar beneden te kletteren. Aanvankelijk had men het overigens over dogs and cats – pas halverwege de 18de eeuw kwam de kat op de eerste plaats.

Er zijn ook enkele Nederlandse regenuitdrukkingen waarin katten een rol spelen. Zo zei men aan het begin van de 19de eeuw: als de kat haar poten likt, dan komt er regen. En: Het zal regenen, want de kat zit met haar rug naar het vuur.

Zitten bij het vuur: bij hondenweer is dat natuurlijk een veel beter idee dan op het dak klauteren. Voor mens en dier.

    • Ewoud Sanders