Wie bepaalt hoe het afloopt met een personage als de schrijver dood is?

The Girl with the Dragon Tattoo Filmposter

Zwart haar en een grote draak getatoeëerd op haar rug; dat staat vast maar verder heeft elke lezer een eigen beeld van Lisbeth Salander, de heldin in Stieg Larssons Millenium-trilogie. Zo gaat het vaak met personages: als lezer bepaal je voor een groot deel zelf hoe een fictief persoon er precies uitziet, hoe ze loopt, eet of misschien wel praat met een accent.

Wie is nu de eigenaar van zulke iconische literaire helden: de lezer of de schrijver?

Deze discussie is aangewakkerd door het vervolg op Stieg Larssons trilogie, Wat ons niet zal doden, geschreven door de Zweedse schrijver David Lagercrantz.

Wie bepaalt of er een vervolg mag komen?

Larsson overleed in 2004. Zijn trilogie werd pas na zijn overlijden wereldwijd een succes. Lagercrantz mocht het vervolg schrijven op diens Millennium-trilogie: een nieuw boek over onderzoeksjournalist Mikael Blomkvist en hacker Lisbeth Salander, die samen het onrecht bestrijden.

Nu gaat een journalist van The Atlantic op zoek naar het antwoord op de vraag: wie bepaalt er hoe het leven van iconische karakters als Lisbeth Salander verder gaat?

In het Amerikaanse tijdschrift Slate verscheen in 2010 een artikel waarin journalist Michael Newman betoogde dat Lisbeth Salander, een briljante hacker met een tragisch verleden, een beter leven verdiende dan ze had gekregen van de man die haar creëerde. Newman schreef:

“Van al haar overwinningen geeft die op Stieg Larsson zelf de meeste voldoening.”

Larsson overleed op 50-jarige leeftijd. Zijn boeken waren toen nog niet gepubliceerd; hij heeft dus nooit kunnen genieten van zijn succes, van het feit dat er wereldwijd 80 miljoen exemplaren van zijn boeken zijn verkocht en dat zijn verhalen zijn verfilmd in het Zweeds en het Engels.

Filosofische en literaire vragen over het voortleven van Salander

Begin deze maand verscheen dus het vierde Millennium-deel, niet van zijn hand. De Engelse uitgave heet The Girl in the Spider’s Web. De naam van Lagercrantz staat groot op het omslag. In een iets kleinere letter staat: “A Lisbeth Salander Novel”, en nog kleiner: “Continuing Stieg Larsson’s Millennium Series”.

Het is duidelijk dat het meisje met “the girl with the dragon tattoo” haar schepper heeft overleefd.

Nu zijn er dus vragen over eigendom, zowel filosofisch als literair. Als schrijvers overlijden zonder aan te geven wat er met hun personages moet gebeuren, wie mag er dan beslissen over hun lot? En wanneer is een verhaal ten einde? En stel dat een karakter nog lang voortleeft, is degene die hem in eerste instantie “ontwierp” dan uiteindelijk geen eigenaar meer?

In een interview met NRC Handelsblad zegt Lagercrantz:

“Vóór de lancering wilde iedereen bloed zien, kranten schreven vreselijke dingen. Ik zou afbreuk doen aan Larssons erfenis. Alles was mis aan mij, ik had een te geprivilegieerde afkomst vergeleken met Larsson. Wat ik Larsson aandeed was erger dan wat de slechteriken in zijn boeken deden. Verkrachting, moord. Dat is in serieuze kranten afgedrukt.”

Redacteur Thomas de Veen vroeg hem: “Eva Gabrielsson, de weduwe van Larsson, was erg tegen dit project.” Lagercrantz:

“Dat zit me dwars. Zij zegt: laat zijn schrijverschap rusten in vrede. Maar ik heb dat nog nooit van een schrijver gehoord: schrijvers willen gelezen worden. Het lijkt me goed als meer mensen kennismaken met Larssons werk, met zijn strijd tegen racisme en intolerantie.”

Lees het artikel van The Atlantic en ontdek hoe anderen hier tegenaan kijken. Een interessant en relevant vraagstuk.

Succesvolle Zweedse schrijvers

Eerder schreef Lagercrantz Ik, Zlatan, de biografie van voetballer Zlatan Ibrahimovic. Dat hoort, net als de Millennium-serie, tot de grootste succesboeken die Zweden heeft voortgebracht.