Republikeinen door uiterst rechts ‘gekaapt’

Republikeins Huisvoorzitter Boehner zwicht voor rebellie in partij en stapt plots op. Een zege voor de Tea Party. Strijd om het leiderschap barst los.

John Boehner foto AFP

De machtige Republikein John Boehner huilt gauw en vaak, maar donderdag oogden zijn tranen authentiek. Het was dan ook het hoogtepunt van zijn loopbaan als voorzitter van het Huis van Afgevaardigden. Als devote katholiek had hij eindelijk — voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis — een paus naar het Congres in Washington weten te krijgen.

Nog geen 24 uur later hield Boehner het droog toen hij vrijdagochtend volkomen abrupt het einde van zijn voorzitterschap en carrière als Congreslid aankondigde. Het is een persoonlijk offer, zei hij, om te zorgen dat de Amerikaanse overheid na 30 september kan blijven functioneren.

Met zijn aankondiging dat hij eind oktober opstapt, smoort de gematigde Boehner een rebellie in eigen kring. De conservatieve Congresleden die een nieuwe begrotingswet dreigden te torpederen, zijn gepacificeerd – voorlopig. Tea Party-Republikeinen waren vast van plan het komende week op een shutdown te laten aankomen. Reden? De ideologische open zenuw bij uitstek in de VS: abortus. In ruil voor steun aan de begrotingswet eisten de Republikeinen dat de hierin opgenomen subsidie voor gezondheidsorganisatie Planned Parenthood (PP), waar vrouwen tevens terecht kunnen voor abortus, zou worden geschrapt.

Dat was steeds onbespreekbaar voor president Obama en de Democraten in het Congres, die benadrukten dat federale financiering van abortuspraktijken al verboden is. Het Washingtonse geld voor PP gaat uitsluitend naar andere gezondheidszorg.

Boehner deed alles om een compromis te bereiken, zodat een kostbare, impopulaire shutdown van de federale overheid, zoals in 2013 gebeurde, kon worden voorkomen. Maar donderdag mislukte zijn laatste poging tot verzoening – en dat terwijl paus Franciscus in het Huis van Afgevaardigden net tot samenwerking en naastenliefde had opgeroepen.

Dat was voor Boehner het teken om ermee te stoppen. Zijn „eerste taak” was om het instituut Huis van Afgevaardigden te beschermen. Dat heeft geen baat bij onophoudelijk „leiderschapsrumoer”, zei hij. „Dit gaat niet om mij. Dit gaat om het volk en het instituut.” Maar Boehner houdt nu hij opstapt ook de eer aan zichzelf. Na meerdere geheime en openbare couppogingen tegen hem was zijn positie al enige tijd onhoudbaar.

Sommige collega’s prezen hem als een pragmatische, eerlijke aanvoerder. Obama uitte lof voor zijn compromisbereidheid. Maar volgens de Democratische fractieleider Nancy Pelosi illustreert Boehners besluit dat de Republikeinse Partij is „gekaapt door uiterst rechts”. Die laatste groep toonde tevredenheid. „Het slechte nieuws: het leiderschap zegt dat we PP, amnestie voor illegalen en ObamaCare moeten blijven financieren”, zei de Republikein Jim Bridenstine. „Het goede nieuws: nieuw leiderschap.”

Onder grote groepen Republikeinse kiezers heerst diepe weerzin tegen het politieke establishment. De rechtse presidentskandidaten die er het beste voorstaan – Donald Trump, Ben Carson, Carly Fiorina – hebben geen enkele politieke ervaring. Die ‘anti-alles-houding’ voedt ook de aartsconservatieve groep in het Congres.

De gematigde Boehner zat nooit stevig in het zadel. De beroepspoliticus uit Ohio trad in 2010 aan als voorzitter. Hij was op papier machtig, als tweede opvolger voor het presidentschap na de vicepresident. Maar juist toen Boehner het roer in handen kreeg, begon de invloed van de Tea Party-fractie toe te nemen. De voorzitter kon zelden op partijdiscipline rekenen. Zelfs de financiering van de nationale veiligheid was onzeker door de voortdurende interne opstand.

Nu zal een strijd om het leiderschap losbarsten. Wie dat ook in handen krijgt, hij of zij zal het gevoelige debat moeten voortzetten. Want de begrotingswet die volgende week vrijwel zeker wordt aanvaard, is een tijdelijke maatregel die op 11 december afloopt.

    • Diederik van Hoogstraten