Machtige lobby gaf VW zee van ruimte

Duitse minister kondigt aan auto’s nu werkelijk te gaan testen

Foto Luke MacGregor/Reuters

Aan het begin van de duizelingwekkende Volkswagen-saga die zich deze week ontrolde, staat één man: Peter Mock (34), directeur van de kleine milieulobbyorganisatie ICCT in Berlijn. Hij wilde anderhalf jaar geleden bewijzen dat Duitse dieselauto’s minder vervuilend zijn in de VS dan in Europa, omdat daar de milieuregels strenger zijn en beter worden gehandhaafd. Ongewild bracht Mock, die eerder werkte voor automaker Daimler, met zijn onderzoek een proces op gang dat nu Volkswagen, het vlaggenschip van de Duitse economie, aan het wankelen brengt: de beurswaarde van het concern is gekelderd, miljarden euro’s aan boetes en schadevergoedingen dreigen, het imago is aangetast.

Hoeveel macht de woorden van Mock inmiddels hebben, bleek toen het tijdschrift Autobild donderdag op zijn gezag meldde dat de stikstofoxide-uitstoot van de BMW X3 xDrive 20d elf keer hoger is dan de Europese milieunormen voorschrijven. Het aandeel BMW tuimelde direct met 9 procent naar beneden. In Ingolstadt, hoofdvestiging van BMW, waren ze not amused. Autobild kwam gisteren met een nieuw bericht: de milieunormen waren overschreden, maar manipulatie van het besturingssysteem van de auto was niet bewezen.

Want daar draait het emissiebedrog van Volkswagen om. Mock onderzocht begin 2014 bij 15 modellen dieselauto’s in hoeverre de uitstoot van schadelijke stoffen zoals die officieel was gemeten in de laboratoriumtest afweek van de uitstoot onder reële omstandigheden. Gemiddeld bleken de auto’s zeven procent meer stikstofoxide uit te stoten dan toegestaan.

Mock nam contact op met zijn collega’s bij de Amerikaanse tak van ICCT. Die gaven, in april vorig jaar de universiteit van West-Virginia de opdracht de test te herhalen in de verwachting dat de uitkomsten beter zouden zijn dan in Europa. Getest werden twee zogeheten ‘Clean Diesel’ Volkswagens en een BMW. De universiteit stelde vast dat de BMW binnen de normen bleef zowel in het lab als op de weg. Maar bij de beide Volkswagens bleef de uitstoot alleen in de laboratoriumsituatie binnen de milieunormen. Dat was het moment dat de ICCT de Amerikaanse milieubescherming (EPA) inschakelde. Deze vroeg daarop, in mei, Volkswagen om opheldering.

Voorjaarscrisis ging om meer

In Wolfsburg was op dat moment net een interne crisis bezworen. De Volkswagen-patriarch Ferdinand Piëch (77), kleinzoon van de stichter van het concern Ferdinand Porsche, was teruggetreden als president-commissaris na een machtsstrijd met directievoorzitter Martin Winterkorn (68). Deze werd genoemd als zijn opvolger, maar Piëch maakte begin april bekend dat hij „afstand nam” van Winterkorn. Dat kwam neer op een ontslagaanzegging. Piëch maakte zich zorgen over de tegenvallende resultaten van VW op de Amerikaanse markt, werd gezegd. Auto-expert Ferdinand Dudenhöffer wees er destijds op dat het ‘kernmerk’ Volkswagen slechts een winst maakte van 1,9 procent. En dat Volkswagen met wereldwijd 600 duizend medewerkers 10 miljoen auto’s verkocht, terwijl Toyota, op dat moment marktleider, er net iets meer verkocht maar met de helft van het aantal werknemers. Om die reden wilde de president-commissaris van Winterkorn af, dacht Dudenhöffer toen. Nu denken Volkswagen-watchers dat Piëch toen al zag aankomen, wat nu gebeurd is.

Uit de ‘Notice of Violation’ die het EPA vorige week vrijdag stuurde aan het Amerikaanse Volkswagen-management, blijkt hoe de autofabrikant probeerde de Amerikaanse autoriteiten zand in de ogen te strooien. Nadat de EPA in mei vorig jaar om opheldering had gevraagd kwam het bedrijf met een reeks beweringen die erop neerkwamen dat de ontdekte discrepanties voortkwamen uit „technische problemen of onverwachte praktijkomstandigheden”. Volkswagen organiseerde in december 2014 zelfs een terugroepactie voor de bijna half miljoen Volkswagens en Audi’s die rondrijden in de VS. Toen de Californische milieuwaakhond CARB de auto’s vervolgens testte, waren geen noemenswaardige verbeteringen meetbaar. CARB kon ook niet ontdekken hoe het kwam dat de diagnostische systemen in de Volkswagens de schadelijke uitstoot, soms tot veertig procent boven de norm, niet registreerde.

Pas toen de EPA en CARB dit jaar dreigden de Volkswagen-modellen voor 2016 niet te certificeren kwam het bedrijf met de werkelijke reden voor de verschillen in uitstoot. De verdachte auto’s waren voorzien van slimme software die ervoor zorgt dat de auto waarneemt wanneer de uitstoot wordt getest. Op dat moment wordt de motor gedurende korte tijd zo ingesteld dat minimale hoeveelheden schadelijke stoffen worden uitgestoten. De “Clean Diesel” die op wonderbaarlijke wijze de motoren van Volkswagen zowel milieuvriendelijk als zeer krachtig maakte, die bestond niet. Het was bedrog. En nadat dit vorige week vrijdag bekend wordt, gaan de ontwikkelingen zeer snel.

Excuses helpen niet meer

Zondag maakt Martin Winterkorn in een verklaring op de website excuses aan de klanten. Maandag moet hij op het matje komen bij minister Alexander Dobrindt (Verkeer, CSU). Die kondigt een onderzoek aan. Bondskanselier Angela Merkel, die in juli volgens Winterkorn in Bild nog „heel blij” was met zijn aanblijven, roept hem op tot transparantie. Alle feiten moeten op tafel. Merkel is bang dat het schandaal de hele Duitse economie kan beschadigen.

Een dag later komt het bedrijf met een verklaring die drie dagen later vol leugens blijkt te zitten. Zo zou de foute software ook voorkomen in andere dieselvoertuigen van Volkswagen, maar „bij de meerderheid” van deze motoren „geen enkel effect” hebben. Het bedrijf deelt ook mee dat alleen bij één motortype (namelijk EA 89) de software wel functioneert. En dat wereldwijd ruim 11 miljoen voertuigen rondrijden met dat motortype. Winterkorn gaat dinsdagmiddag in een videoboodschap door het stof. Hij kondigt aan niet te zullen opstappen. Inmiddels is dan 27 miljard euro aan beurswaarde verdampt.

Vanaf woensdag komt het presidium van de raad van commissarissen in beweging: aan het eind van de dag staat Winterkorn op straat. Hij zou niet geweten hebben van de malversaties, maar moet weg om een „frisse start” mogelijk te maken. Donderdag kondigde de raad in een symbolische najaarsschoonmaak maatregelen aan tegen de verantwoordelijken voor de ontwikkeling van de foute software.

Alom falend toezicht

Duidelijk wordt ook dat het bedrog van Volkswagen niet alleen te wijten is aan een bedrijfscultuur. Een niet transparante bedrijfsstructuur, zoals auto-expert Dudenhöffer deze week zei, waar interne controle en kritiek ontbreekt. De problemen zijn mede veroorzaakt door het feit dat de Duitse politiek, en de bestuurders in Brussel, de industrie zijn gang liet gaan. Normen voor de uitstoot van schadelijke stoffen worden niet gehandhaafd omdat bestuurders te zeer geïntimideerd waren door de oppermachtige autolobby. Een optimistische analist op de Duitse nieuwszender Phoenix denkt donderdag dat het schandaal de politici een wapen in handen kan geven om op te treden.

Minister Dobrindt kondigt aan dieselauto’s daadwerkelijk te gaan testen, zoals wettelijk al is geregeld. En in de Bondsdag maakte hij vrijdag een voorlopig resultaat van zijn onderzoek bekend: er rijden in Duitsland 2,8 miljoen auto’s rond met sjoemelsoftware. En het gaat niet alleen om personenwagens van VW, Seat en Skoda maar ook om autobusjes.

Sinds vrijdag is Porsche-chef Matthias Müller (62) de nieuwe president-directeur van Volkswagen AG. Daarmee krijgt Piëch gelijk, die dit in april al wilde. Müller staat voor de zware opgave het geschonden aanzien van het concern te herstellen en het vertrouwen van klanten terug te winnen. Maar zijn eigenlijke opgave is veel groter: Volkswagen ombouwen tot een moderne multinational. En het concern de toekomst in te leiden, weg van diesel, naar de elektrische auto. Het weekblad Der Spiegel noemt dat vandaag „een onmogelijke opgave”.

Correcties en aanvullingen

Volkswagen

In Machtige lobby gaf VW zee van ruimte (26/9, p. E4/5) werd Ingolstadt aangegeven als plaats waar autobouwer BMW is gevestigd. Dat moet zijn: München. Ingolstadt is de hoofdvestiging van Volkswagen-dochter Audi. Ook staat in het artikel dat de gemeten waarden schadelijke uitstoot van Volkswagens in de VS veertig procent boven de norm lagen. Dat moet zijn: veertig keer boven de norm.

    • Frank Vermeulen