Kerels in kaki

Koert Lindijerin Nairobi

Keren de kerels in kaki terug in de presidentiële paleizen van Afrika? Amper een jaar na een volksopstand in Burkina Faso tegen de 27 jaar lang heersende president van militaire afkomst, Blaise Compaoré, eigenden de mannen in militair uniform zich er opnieuw de macht toe. Hun staatsgreep is de laatste op een groeiende lijst van interventies vanuit de kazernes. En toch kreeg Afrika de laatste tijd juist het aanzien van een continent dat democratische verkiezingen en vreedzame machtsoverdrachten heeft omarmd.

In de jaren 80 bleef er voor mij weinig tijd over om ander journalistiek werk te doen dan het verslaan van oorlogen, hongersnoden en staatsgrepen. In Oeganda vonden eens drie coups plaats binnen één jaar. Met de regelmaat van de wisseling van regentijd naar het droge seizoen grepen militairen de macht. Vast onderdeel vormden de jubelende burgers in de straten – want altijd ontstond er nieuwe hoop op een betere toekomst. Bijna geen enkel land in Afrika ontkwam aan deze vicieuze politiek van de bananenrepubliek.

Sinds 2010 vonden er zeven geslaagde en vijftien mislukte coups plaats op het Afrikaanse continent. In Madagaskar (2009), Niger (2010), Mali (2012), Guinee Bissau (2012), Centraal Afrikaanse Republiek (2013) en twee keer in Egypte en Burkina Faso werden de zittende regeringen omver geworpen.

Toch vinden machtswisselingen tegenwoordig doorgaans plaats door de gang naar de stembus, terwijl tussen 1965 en 1990 de uitkomst van regeringsvorming vooral werd bepaald door de loop van het geweer. Het Amerikaanse Center for Systemic Peace becijferde dat tussen 1960 en 2013 in Afrika 386 mislukte en geslaagde coups plaatshadden. Dat is 53 procent van alle coups wereldwijd.

Er is een groot verschil met vroeger. De recente coups speelden zich af in staten met krachteloze regeringen, terwijl vroeger álle landen onder het verschijnsel leden. En tegenwoordig juichen burgers niet bij iedere illegale machtsovername, in tegendeel, ze veroordelen coups. In Burundi gingen burgergroepen maandenlang de straat op om president Nkurunziza’s illegale derde ambtstermijn te blokkeren.

Burkina Faso werd vorig jaar een lichtend voorbeeld van volksmacht toen burgers samen met militairen de 27 jaar oude dictatuur van Compaoré verdreven. En ook nu droeg het burgerverzet tegen de machtsgreep vorige week van generaal Gilbert Diendéré bij aan het keren van de coup.

Binnen de in 2002 ontbonden Organisatie van Afrikaanse Eenheid, ook wel de vakbond van Afrikaanse presidenten genoemd, kraaide geen haan over coups. Haar opvolger, de Afrikaanse Unie, is er daarentegen als de kippen bij als er weer eens soldaten een presidentieel paleis binnentrekken. Toen de leiders van Benin en Senegal zich vorige week naar Burkina Faso haastten om de coupplegers in harde woorden te veroordelen, was een ex-president van Nigeria in Guinee Bissau om te bemiddelen in een conflict tussen president en premier. Deze actieve politiek van de Afrikaanse Unie, met als dwangmiddel sancties, heeft vermoedelijk menig potentiële couppleger op andere gedachten gebracht.

Toch zullen er coups blijven komen, vooral in de Sahel en de Sahara. Juist om deze te voorkomen hielden de regeringen daar hun legers zo klein mogelijk. Maar nu willen daar de mannen met de lange baarden afkomstig uit Noord-Afrika hun radicaal islamitische plannen implanteren. In één grote zandbak met oncontroleerbare grenzen hebben deze staten nu juist sterke strijdkrachten nodig.

„Een vicieuze cirkel”, noemt de Keniaanse columnist Charles Onyango-Obbo de staatsgrepen in deze staten. „Landen met een geschiedenis van coups en guerrillabewegingen lopen een grotere kans op coups in de toekomst”, schrijft hij deze week in The EastAfrican. Landen met een geschiedenis van grondwettelijke machtsoverdrachten lopen volgens Obbo minder gevaar.

Tanzania moet deze stelling bevestigen. Volgende maand vinden daar verkiezingen plaats. De positie van de oudste regeringspartij van Afrika komt daar voor het eerst in gevaar. Gaat die partij de uitdaging aan of zal zij, net als in buurland Kenia in 2007 gebeurde, de uitslag gaan vervalsen?

    • Koert Lindijer