De mannen van de koelwagen

Afgelopen zomer werden 71 dode vluchtelingen aangetroffen in de laadruimte van een vrachtauto in Oostenrijk. Wat is er gebeurd? En wie zitten daarachter?

Een röntgenfoto van een vrachtwagen gevuld met illegale migranten. Foto Getty

Hij was het ‘zwarte schaap’ van zijn familie en de Libanese gemeenschap in het Oostenrijkse Linz; een tweedehands-autoverkoper met foute vrienden, schrikbarende kredietstatus en een beroerde reputatie. Kassim S., een Libanees met Bulgaars paspoort, deed valse beloftes aan zakenpartners, had uitstaande schulden bij familieleden en liet kinderen bij verschillende vrouwen aan hun lot over, zeggen zijn kennissen. Het armetierige wagenpark bij een vrachtdepot aan het station, dat hij uitbaatte samen met enkele andere Bulgaren, werd gezien als een smetvlek in een buurt waar de inwoners qua troosteloosheid wel wat gewend zijn. Een monteur in een zaak verderop meent te weten dat hij zich ook met drugs inliet.

Maar een mensenhandelaar, medeverantwoordelijk voor de verstikkingsdood van 71 vluchtelingen in een koeltruck geparkeerd langs de snelweg van Boedapest naar Wenen? Een ‘neef’ van Kassim in Linz – in werkelijkheid waren hun Libanese opa’s neven – heeft moeite om het te geloven. „Kassim is een angsthaas”, zegt hij tussen de auto’s, uitgestald op het parkeerterrein van zijn eigen autohandel langs de straat waar ook Kassim zijn zaak had.

En toch liep Kassim, een gedrongen man met stoppelbaard in een beige ruitjeshemd, een maand geleden geboeid de rechtbank in Kecskemét in Hongarije binnen, tussen twee andere Bulgaren en een Afghaan met een verblijfsvergunning in Hongarije. Vervolgens wordt in Hongarije nog een vierde Bulgaar opgepakt. Een laatste verdachte wordt gearresteerd in Bulgarije zelf.

De arrestaties zijn het gevolg van zogenaamde ‘direct hits’ met bestaande gegevens in de Europol-databank. Ze vonden plaats op basis van de informatie die de Oostenrijkse autoriteiten doorgaven onmiddellijk na de lugubere vondst in de Volvo FL met reclame voor een Slowaakse kippenvleesfabrikant op de zijkant, gevonden op de vluchtstrook van de A4 bij de afrit Parndorf in Oostenrijk, in de late ochtend van donderdag 27 augustus.

Onschuld

De in Bulgarije gearresteerde Tsvetan T. (32) uit de stad Lom zou aan het stuur hebben gezeten, vermoeden Bulgaarse onderzoekers. DNA-sporen uit de wagen en een handafdruk op het stuur zullen wellicht uitsluitsel geven. Maar op de vraag van journalisten in een rechtbank in de Bulgaarse stad Montana of hij wist dat hij mensen vervoerde, antwoordde de man met papperig gezicht en lichtblauw T-shirt: „Nee.” Ook alle andere verdachten houden hun onschuld vol.

Volgens de onderzoekers zouden zich onder de Bulgaarse arrestanten niet alleen chauffeurs, maar ook organisatoren bevinden. Was Kassim zo’n organisator? Al ziet de ‘neef’ geen topcrimineel in zijn verwant: de wegen van Kassim zijn de wegen van de bende. Hij heeft goeie contacten in Montana, de thuisprovincie van de andere Bulgaarse verdachten en een van de armste regio’s van Europa. Vijf jaar nadat zijn toenmalige partner hem uit de sociale flat bij de snelweg in Linz zette, waar ze samen met hun dochtertje woonden, geeft hij op zijn Facebook-pagina Boedapest aan als woonplaats, waar de bende haar hoofdkwartier leek te hebben. En hij duikt regelmatig op in Kecskemét, bevestigt een serveerster in een horecazaak in het centrum van die provinciestad, een eclectische mix van art nouveau en modernistisch beton. Zij kent hem als een stille, vriendelijke klant die hier zijn halal-maaltijden nam.

Kecskemét is de plaats waar de truck in de vroege ochtend van 26 augustus zijn tocht begon naar de grensstreek met Servië. Daar pikt de truck zijn passagiers op: 59 mannen, acht vrouwen, vier kinderen. Uit Syrië, Irak en Afghanistan. Hooguit anderhalf uur hebben ze nog geleefd, volgens de Oostenrijkse onderzoekers. Zolang kun je ademen in een hermetisch afgesloten ruimte waarin vijf mensen per vierkante meter geperst staan. De koelinstallatie boven de chauffeurscabine was niet aangesloten. De truck vervolgde gewoon zijn weg, langs de autosnelweg M5 richting Boedapest en vervolgens via de M1 richting Wenen. Rond 10.00 uur passeert de vrachtwagen de Oostenrijkse grens bij overgang Nickelsdorf, om 25 kilometer later tot stilstand te komen, een uur of 30 na vertrek.

Een dag later pas wordt de truck doorgeseind aan de politie. Een medewerker van de snelwegonderhoudsdienst heeft opgemerkt dat er donker vocht uit druppelt. Bij inspectie treffen agenten een vrachtwagen vol ‘gestapelde’ lijken aan, in ernstige staat van ontbinding. Wanneer de wagen die avond in een politiecolonne weggesleept wordt uit het depot van de snelwegonderhoudsdienst, is de geur van bederf penetrant. Aan een handvat van de linkerachterdeur is nog een stuk zichtbaar van de kabel die de deuren van de buitenkant verzegelde.

Een tweede rit

Oostenrijkse onderzoekers bevestigen inmiddels dat dezelfde dadergroep een tweede rit zou hebben uitgevoerd op 27 augustus, met een soortgelijke truck. Ditmaal konden de 81 mensen die daarin opeengeperst zaten echter ontsnappen door een zijdeur open te wrikken met een breekijzer. De chauffeur zou hen er vervolgens uitgegooid hebben op autosnelweg A4 bij het plaatsje Gols, op dertien kilometer van Parndorf. Dat het twee keer zo misging, suggereert dat het experiment met de koeltrucks nieuw was en het plan niet doordacht. Maar ambitieus zou de groep wel geweest zijn. Negen trucks wilden ze in totaal inzetten op de route tussen Boedapest en Wenen, volgens informatie van het Duitse blad Der Spiegel. Een verklaring van het Bulgaarse Staatsagentschap voor Nationale Veiligheid lijkt aan te geven dat de bende zowel in Hongarije als Bulgarije voertuigen trachtte te verkrijgen. De truck die in Parndorf belandde, zou volgens Der Spiegel op 25 augustus geregistreerd zijn door Kassim S. Voorzag hij de bende, als autohandelaar, van een plausibele dekmantel? Op de dag van de rit hingen op de truck tijdelijke kentekenplaten voor export uit Hongarije.

De Slowaakse kippenvleesfabrikant wiens naam prominent op de buitenwanden van de truck staat, had het voertuig al in 2014 van de hand gedaan. Hoe het vervolgens in handen van Kassim kwam, is onduidelijk. De laatst bekende eigenaar is een noodlijdend bedrijfje met wortels in Kecskemét. Een Hongaarse vertegenwoordiger van de Oekraïense eigenaar weigerde een verzoek van deze krant om te praten. De voormalige bedrijfsleider, eveneens Hongaars, ging na een eerste contact niet meer in op een vraag om af te spreken.

Kecskemét, op zo’n 90 kilometer van de Servische grens, blijkt in ieder geval een populaire uitvalsbasis voor smokkelaars. „Ik schat dat een tiende van de klanten hier betrokken is bij mensensmokkel”, zegt de serveerster die Kassim kent. Er vallen makkelijk honderden tot duizenden euro’s te verdienen met een tripje naar een tankstation langs de snelweg vanuit Belgrado, of de landweggetjes in het struikgewas langs de zogenaamde ‘groene grens’. Het enige wat je nodig hebt, is een auto.

Het aantal mensensmokkelzaken is in het district rond de stad gestegen van drie of vier per maand tot rond de dertig, vertelt rechter Ferenc Bicskei na de hoorzitting met Kassim en drie andere verdachten. „Het was slechts een kwestie van tijd voor een tragedie zoals deze zou gebeuren.”

In heel Europa zouden 30.000 mensen op de een of andere wijze betrokken zijn bij mensenhandel, volgens een Europol-schatting. De aanzwellende vluchtelingenstromen en vele obstakels bij het op eigen houtje de Europese grenzen oversteken, zijn een geschenk voor lokale opportunisten en meer georganiseerde groepen.

„Sommige georganiseerde misdaadgroepen werden puur opgericht met het doel om mensen te smokkelen”, zegt Michael Rauschenbach, chef van de afdeling Zware en Georganiseerde Misdaad bij Europol. „Andere waren al betrokken bij andere grensoverschrijdende criminele ondernemingen zoals drugshandel, het witwassen van geld, het vervalsen van documenten of gelegenheidshuwelijken. Nu maken ze gebruik van de crisis om over te schakelen op mensensmokkel.”

Gouden hart

Hoe georganiseerd de bende was en wat haar eventuele banden zijn met andere misdaadorganisaties, moet nog blijken. Maar dat ze een neus had voor de kansen die de vluchtelingencrisis dit deel van Europa bracht, lijkt ook het verhaal van verdachte Metodi G. (29) te bevestigen, die net als Tsvetan T. afkomstig is uit de Bulgaarse stad Lom.

In het stoffige Roma-ghetto Humata, waar bouwvallige baksteenhuisjes tegenover vers geschilderde nieuwbouwvilla’s staan, omschrijven kennissen en familieleden Metodi (‘Mitko’) tegenover Bulgaarse media afwisselend als herrieschopper met een kwade dronk en als zachtaardige jongen met een gouden hart. „Iemand luist hem erin”, verklaart zijn moeder aan de krant 24Chasa. Hij werkte immers eenvoudigweg als ‘gids’ die mensen naar het buitenland bracht. De krant schetst een ander beeld van de fors gebouwde man met vrouwelijk aandoende ogen. Begonnen als importeur van auto’s uit West-Europa, zou hij betrokken geraakt zijn bij verzekeringsfraude en sigarettensmokkel. In Duitsland zou G. herhaaldelijk zijn aangehouden door de politie voor rijden zonder rijbewijs en als verdachte van een overval op een tankstation in 2009. Hij werd vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.

Maar toen hij dit jaar weer in aanraking kwam met de Duitse politie, bleek het niet meer om ontbrekende documenten of sigarettensmokkel te gaan. De aanklager van het Beierse district Deggendorf opende een onderzoek naar hem naar aanleiding van de vondst van een bestelwagen met 38 migranten in de laadruimte bij het plaatsje Hengersberg. De chauffeur kon ontkomen, maar het voertuig stond geregistreerd op Metodi’s naam. De Hongaarse kentekenplaat was er eveneens een voor de export.

Dat Metodi de afgelopen tijd in welstand leefde, is duidelijk. Wanneer zijn vrouw en twee kinderen op bezoek komen in zijn nieuwe woonplaats Boedapest, ontvangt hij hen in een flat op de vierde verdieping van een neoklassiek appartementenblok met fraai gerenoveerde binnentuin, in een straat die uitkomt bij het Hongaarse parlement. Het gezin glorieert in de nieuwe weelde, zo is te zien op hun Facebook-pagina’s: niets dan vrolijke poses in het appartement en lachende gezichten bij een maaltijd in een hamburgerrestaurant. Wanneer de familie er niet is, komen er andere vrouwen over de vloer, zegt een buurvrouw. De huur van het appartement bedraagt zo’n 500 euro per maand, veel geld naar Hongaarse normen. Maar een dergelijke som is gauw terugverdiend met het vervoer van migranten tussen Hongarije en Oostenrijk.

Syrische Koerden

1.600 euro per persoon zouden de broers Hussein (34) en Raman (21) Khalil Mustafa en hun vriend Massoed Mohammed Youssef, betaald hebben. Op 25 augustus belden de Syrische Koerden volgens persbureau Reuters voor het laatst met hun zwager Jihad Doroesj in Qamishli. De drie mannen waren vanuit Noord-Irak, waar twee van hen al eerder heen gevlucht waren, via Turkije, Griekenland en Macedonië in Servië beland. Nu zou een mensensmokkelaar hen door Hongarije en Oostenrijk naar Duitsland loodsen. Een van hen wilde daar zijn studie afmaken. De twee anderen, beiden alumni van de Universiteit van Damascus, hoopten er werk te vinden. De telefoon van Raman werd gevonden tussen de doden in de truck. De identiteit van de broer en vriend werd bevestigd door een neef van Massoed, die enkele van hun bezittingen te zien kreeg, inclusief hun identiteitskaarten. De vermeende smokkelaar, volgens Hoessein een Koerd uit het Irakese Sulaimaniya, repte met geen woord over een vrachtwagen, maar beloofde een auto voor vier mensen.

Hoe de Koerd gerelateerd is aan de gearresteerde verdachten, is onduidelijk. Maar vaak werken smokkelaars samen in losse netwerken, blijkt uit onderzoeken bij Europol. Wel opvallend, volgens Europol-officier Rauschenbach: „Wanneer het over de nationale achtergrond van de smokkelaars gaat, is er een sterke link tussen de herkomst van de vluchtelingen en de herkomst van de smokkelaars.” Naast de Arabisch sprekende Kassim, met Libanese wortels, telde de Hongaars-Bulgaarse bende ook een Afghaan uit Jalalabad: de 28-jarige Samsooryamal ‘Samsoor’ L.

Samsoor lijkt tot voor kort zelf een vluchteling geweest te zijn. Op 11 november 2014 gaat hij met zijn Hongaarse partner naar Debrecen, de tweede stad van Hongarije, „om de toekenning van mijn paspoort te vieren”, schrijft hij in het Pashto op zijn Facebook-pagina. In oktober 2013 hield de Duitse politie hem nog tegen in het station van Bremen: hij blijkt enkel over een Hongaarse verblijfsvergunning te beschikken. Op Facebook poseert hij onder meer in een supermarkt bij een Hongaars opvangcentrum en in een trui met de tweekoppige adelaar van Servië in wat eveneens lijkt op een asielzoekerscentrum.

Net als Kassim en Metodi ontpopt Samsoor zich tot een echte Europeaan. Hij maakt filmpjes achter het stuur op Duitse snelwegen, neemt foto’s bij het Weense Hauptbahnhof en gaat in Nederland naar een restaurant. Naast commentaar op Afghaanse politiek en islamitische groeten, toont L. op sociale media ook een meer morbide kant van zichzelf: getrukeerde beelden van mannen die hun eigen uitgerukte hart voor zich houden of een mes in hun borstkas steken, maar ook authentiek lijkende foto’s van een bebloede arm, ogenschijnlijk het gevolg van zelfverminking.

In Boedapest hangt hij regelmatig rond in dezelfde flat als Metodi, vertelt de caissière van een supermarkt naast de deur. Met hun grote BMW’s verzamelen ze parkeerboetes. Een verdere aanwijzing dat Samsoor een belangrijke rol speelt in de organisatie is een Facebook-post van eind juli waarin hij op zoek lijkt naar een grote IVECO-vrachtwagen.

Het strafrechtelijk onderzoek gaat nog steeds verder. Over de Bulgaarse verdachten Ivailo S., ogenschijnlijk de jongste, en Ventsislav T. (37) is nog vrij weinig bekend. Al beweert ook de broer van die laatste dat T. geen voorname positie innam en dat het meesterbrein uit Lom zou komen.

De forensische specialisten in Wenen hebben de autopsies inmiddels afgerond. De hotline voor aanwijzingen ontving honderden telefoontjes. Circa 350 rugzakken en kledingstukken werden onderzocht, net als veertig telefoons. Ook DNA-sporen droegen bij aan de identificatie.

Tien mensen zijn al geïdentificeerd, volgens de Oostenrijkse autoriteiten. Onder de slachtoffers bevindt zich, volgens de Arabische versie van The Huffington Post, ook het gezin van de Syriër Abdulsalam Fatih Sheikh, uit de oostelijke stad Deir al-Zour. Die was met zijn vrouw, zoon en dochter op weg naar Duitsland, waar een andere dochter lesgaf aan de universiteit. Tot in Griekenland werden ze vergezeld door Abdulsalams broer Yusuf. Daar besloten ze in aparte wagens verder te gaan. Yusufs smokkelaar gooide hem gewoon uit de auto. De rest van de familie raakte vermist. Een week geleden meldden de Oostenrijkse autoriteiten dat hun lijken zich aan boord bevonden van de truck.

Familieleden van de (vermeende) slachtoffers wisselen inmiddels ook zelf informatie uit: daartoe is op Facebook een ‘community’ opgericht.

Intussen gaan ook verwanten van de verdachten op verschillende manieren om met de feiten. De vrouwen van Samsoor en Metodi etaleren nog steeds hun steun aan hun mannen. Die staan prominent op hun recent geüpdatete Facebook-pagina’s. Voor zijn autohandel in Linz vertelt het familielid van Kassim over de telefoontjes die hij krijgt van familie overal ter wereld. Maar hij zegt al lang gebroken te hebben met zijn dwalende ‘neef’. „Al blijf je toch hopen dat het niet waar is. Ik breng hier donaties naar vluchtelingen en hij zou verantwoordelijk zijn voor hun dood.”