11 miljard euro schade door fraude is echt te veel

Een belangrijk kenmerk van het strafrecht is z’n kolossale ondoelmatigheid. De kans dat een kwaadwillende daadwerkelijk tegen een sanctie aanloopt, is bijzonder klein. En misschien geeft dat ook niet. Kennelijk kan de samenleving veel absorberen en tast crimineel gedrag de verhoudingen niet wezenlijk aan. Het kost alleen een ongelooflijke smak geld. Er zijn natuurlijk staten waar pakkans, strafkans en oplossingspercentage tegen de 90 procent lopen. Maar die zitten niet in ‘ons’ segment democratische samenlevingen met open grenzen, overheden op afstand en veel individuele vrijheden. Maar het blijft toch knagen.

Vorige week laaide weer eens het debat op over de kwaliteit van de politie die best wel redelijke oplossingspercentages van 24 procent scoort. Alleen geldt een misdrijf als opgehelderd als een verdachte ‘in beeld’ is. Dus niet gepakt of veroordeeld. Nee, de politie heeft dan een idee wie het gedaan zou kunnen hebben. Er is een naam. Tel uit je winst. Als je zo een krant zou runnen, bestaan oplagecijfers voortaan uit aantallen mogelijke lezers die in de buurt van een kiosk zijn gezien. Wat een treurigheid.

Deze week presenteerde het Amsterdamse burgerinitiatief ‘1-overheid’ een lijst aanbevelingen over fraudepreventie. Dat is een clubje deskundigen, die sinds 2013 in de ambtswoning van de burgemeester met vier ministers brainstormen. Rode draad: de overheid bestrijdt fraude te veel per geval, per instantie, per taakveld en bij voorkeur repressief. En kijkt niet naar patronen met het oog op preventie. Informatie wordt niet strategisch gebruikt maar steeds doelgebonden en achteraf. Dat moet, ‘van de privacy’. Maar als er nu eens wat creatiever, dwarser zou worden gekeken? Naar wat andere (semi) overheden al weten of meten? Wat zou er dan niet mogelijk zijn aan preventie of handhaving.

Op dit punt aangeland ziet iedere rechtgeaarde privacy-vrezer het hellend vlak richting George Orwell al aankomen. Maar ik moet toegeven dat ‘1-overheid’ zóveel verontrustende cijfers en idiote anachronismen noemt, dat ik ook begin te twijfelen. Er lekt hier om te beginnen jaarlijks 11 miljard euro aan fraude weg, in andermans zakken. Dat is meer dan de Justitiebegroting (9,9 mld) of Defensie (7,5 mld). Zelfs meer dan het begrotingstekort 2016 (10,6 mld). Het komt neer op 600 euro verdonkeremaand per Nederlander.

Er blijken hier 30.000 veroordeelden foetsie. 90.000 boetes worden afgeschreven wegens onvindbaar. Er zijn 300.000 spookburgers, ook onvindbaar. 360.000 woningen staan ‘administratief leeg’. De fiscus heeft 36.000 klanten met een onbekend adres. De pakkans voor fraude komt nergens boven de vier procent. Voor faillissementsfraude, goed voor jaarlijks 2 miljard, ligt de pakkans op twee procent.

Het is misschien niet het goede moment om over leegstaande gevangenissen te klagen, die net worden gevuld met vluchtelingen, of profijtelijk verhuurd aan Noren en Belgen. Maar er loopt hier nog een groot aantal ‘eigen’ veroordeelden op vrije voeten, waar Justitie maar niet de hand op weet te leggen.

En er zijn heus wel eenvoudige dwarsverbanden tussen burger en overheid aan te leggen die heilzaam kunnen werken. Waarom wordt er bij paspoortaanvraag niet gecontroleerd of betrokkene nog een boete of straf heeft uitstaan? Waarom kan de dienst die in Amsterdam alle kentekens scant vanwege het fiscale parkeertarief niet óók even kijken waar de gestolen auto’s staan? Het is geprobeerd en bleek een succes - de parkeerdienst vond er iedere maand 80 terug. Zouden adressen waar massale hoeveelheden bedrijven zijn geregistreerd niet eens kunnen worden gelegd naast adressen waar bedrijven honderd keer vaker failliet gaan dan gemiddeld? Fraudepatronen, ze zijn echt vast te stellen. Verhuisgedrag, energiegebruik, registratiegedrag. Dat vereist dus dat al die toezichthouders uit hun hok komen, de naden en gaten dichten en nieuw gebruik toelaten. 11 miljard! Dat kan niet.