‘Mensen klommen over elkaar heen’

Saoedi-Arabië legt veel eer in zijn rol als ‘hoeder’. Maar de hadj vormt ook een jaarlijkse logistieke nachtmerrie. Gisteren vielen ruim 700 doden.

Pelgrims liepen elkaar bij de Jamaratbrug onder de voet

Het waren twee muren van mensen die gisteren bij de Jamarat, de symbolische steniging van de duivel tijdens de pelgrimstocht in Mekka, op elkaar knalden. De kracht van de dringende menigte werd zo groot dat ademhalen onmogelijk was. Ruim 700 gelovigen werden doodgedrukt, ze stikten. Ook een Nederlandse vrouw van 62 uit Emmen.

De 58-jarige Ismail Hamba uit Nigeria overleefde. „Het was verschrikkelijk, echt heel verschrikkelijk”, zei hij tegen persbureau AP. Abdullah Lofty (44) uit Egypte zag een bedevaartganger struikelen over een pelgrim in een rolstoel. Hij viel en werd onder de voet gelopen door talloze andere mensen. „Mensen klommen over elkaar heen, alleen om adem te kunnen halen.”

Videobeelden op sociale media toonden stapels lijken. Veel mannen gehuld in twee witte ongenaaide doeken lagen tussen de vertrapte rolstoelen en waterflessen. Helikopters vlogen boven Mina om de gewonden naar ziekenhuizen in Mekka te brengen.

Het grote aantal doden is een persoonlijk falen voor de Saoedische koning Salman. Als ‘hoeder van de twee heilige steden’, een van zijn titels, is hij verantwoordelijk voor de veiligheid van de pelgrims in Mekka en Medina. Hij kondigde snel een herziening aan van „alle bestaande plannen en afspraken” om de organisatie van pelgrims te verbeteren. De reputatie van het koninkrijk staat op het spel.

Jaarlijkse logistieke nachtmerrie

De ramp roept de vraag op of Saoedi-Arabië wel is toegerust op de grootste pelgrimage ter wereld. Twee weken geleden vielen er al 118 doden toen een enorme hijskraan op de Grote Moskee in Mekka donderde. Heeft het land wel de infrastructuur en neemt het wel genoeg veiligheidsmaatregelen om elk jaar ruim 2 miljoen moslims veilig te kunnen ontvangen? Want het is zeker niet het eerste jaar dat er veel doden vallen tijdens de hadj. De laatste keer was in 2006, toen 346 mensen werden doodgedrukt.

Saoedi-Arabië legt veel eer in zijn rol als ‘hoeder’ maar de hadj vormt ook een logistieke nachtmerrie. Miljoenen mensen uit de hele wereld willen op hetzelfde moment dezelfde rituelen uitvoeren. Velen spaarden hun hele leven voor deze ervaring, die duizenden dollars kan kosten.

Het stenigen van de duivel

De meeste ongelukken, vooral verstikkingen, vinden plaats in Mina, een stoffige valei aan de rand van Mekka. Daar staan 160.000 tenten, waar de pelgrims, georganiseerd per land, de nacht doorbrengen. Hier stenigen ze symbolisch de duivel door een steentje tegen drie grote pilaren te gooien, vanaf de Jamaratbrug, een voetgangersviaduct met meerdere verdiepingen. Het drama van gisteren vond plaats vlakbij de brug, op een kruispunt van twee wegen. De ene groep kwam terug van de steniging en stuitte op een andere groep die op weg was om het ritueel uit te voeren.

In 2006 gebeurde iets soortgelijks aan de voet van de Jamaratbrug. Na de ramp besloten de Saoedische autoriteiten om de brug, die uit 1963 dateerde, te slopen. Voor miljarden dollars werd een nieuw bouwwerk met meerdere etages neergezet, speciaal ontworpen om de druk van de menigte te verminderen. Er kwamen extra tunnels en loopbruggen om de toegang te verbeteren.

Maar volgens critici verliep de aanleg niet vlekkeloos. „De renovatie en uitbreiding zijn uitgevoerd onder het voorwendsel meer ruimte voor pelgrims te creëren, maar het maskeert landjepik en er werden enorme hoeveelheden geld verdiend door de prinsen en andere Saoediërs”, zei Madawi al-Rasheed, een antropoloog die is verbonden aan de London School of Economics tegen The New York Times.

Richtlijnen niet gevolgd

Volgens de Saoedische autoriteiten is de ramp „mogelijk veroorzaakt door de beweging van sommige pelgrims die niet de richtlijnen en instructies volgden van de verantwoordelijke autoriteiten”. Een groep zou zich niet aan het strakke tijdschema van de jamarat hebben gehouden.

Iran had al snel harde kritiek op rivaal Saoedi-Arabië. Zeker 131 Iraniërs kwamen om het leven. Het hoofd van de Iraanse hadjorganisatie verweet de autoriteiten „mismanagement en gebrek aan aandacht voor de veiligheid van pelgrims”. En Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei zei dat de Saoedische regering „de enorme verantwoordelijkheid voor deze catastrofe moet nemen.”

    • Toon Beemsterboer