Na halve eeuw vrede in Colombia? Zeven vragen

De Colombiaanse regering en de guerrillabeweging FARC hebben een doorbraak bereikt in hun al bijna drie jaar durende onderhandelingen.Zeven vragen over het deelakkoord.
De Cubaanse president Raul Castro (M) met de Colombiaanse president Juan Manuel Santos (L) en de leider van de FARC Rodrigo Londono Echeverri na het ondertekenen van de vredesovereenkomst. Alejandro Ernesto

De onderhandelaars werden het in Cuba eens over het laatste grote struikelblok, de berechting van guerrillastrijders en militairen. Het doel is nu binnen zes maanden een definitief vredesakkoord te tekenen. Dat zou een einde moeten maken aan de langst lopende guerrilla-oorlog in Latijns Amerika. 

1 Waaruit bestaat de doorbraak?

Bij de onderhandelingen in Havana waren al akkoorden bereikt over landhervorming, strijd tegen de drugshandel, en over politieke activiteit van ex-guerrillastrijders. Maar het moeilijkste was het hoofdstuk justitie. Veel guerrillastrijders zijn beschuldigd van bomaanslagen, ontvoeringen, moorden en andere vormen van geweld. Ook militairen worden verdacht van misdadig geweld.

De FARC heeft steeds gezegd dat ze niet willen dat hun leiders achter de tralies eindigen. De Colombiaanse regering wil ernstige misdaden niet onbestraft laten. Daar is nu een compromis voor gevonden. Bovendien is afgesproken dat er binnen zes maanden, dus vóór 23 maart 2016, een definitief en alles omvattend vredesakkoord moet komen. Binnen zestig dagen na de ondertekening daarvan zullen de guerrillastrijders van de FARC zich ontwapenen. Drie keer eerder in de afgelopen dertig jaar was er zicht op een akkoord, maar nog nooit leek de kans van slagen zo groot. De Colombiaanse president Santos, die dinsdagnacht naar Havana was gevlogen om FARC-leider Rodrigo Londoño Echeverri, alias Timochenko, de hand te schudden, sprak van ,,het einde aan een lange nacht’’. Nadat de doorbraak woensdag in Havana was bekendgemaakt, zei hij: ,, We zijn tegenstanders, staan aan verschillende kanten, maar vandaag gaan we in dezelfde richting, de richting van vrede.’’

2 Hoe zit het met berechting?

Er komt een speciale waarheidscommissie waarvoor zowel guerrillastrijders als militairen zich moeten verantwoorden. De onderhandelaars zijn het eens geworden over de volgende formulering. Het akkoord heeft ten doel ,,een einde te maken aan de straffeloosheid, de waarheid te vinden, bij te dragen aan de schadeloosstelling van slachtoffers, en de verantwoordelijken voor ernstige misdaden die tijdens het gewapende conflict zijn begaan, te berechten en te onderwerpen aan sancties.’’

Onder de ernstige misdaden vallen ,,misdaden tegen de menselijkheid, genocide, en oorlogsmisdaden zoals gijzelneming of andere vrijheidsberoving, marteling, gedwongen verplaatsing, gedwongen verdwijning, buitenrechtelijke executies, en seksueel geweld.’’

Wie zich schuldig heeft gemaakt aan een van deze ernstige misdaden, kan tot acht jaar krijgen – maar daarbij gaat het om een soort taakstraf met beperkte bewegingsvrijheid, uitdrukkeljk niet om gevangenisstraf. Wie tegenover de waarheidscommissie informatie achterhoudt of liegt, hangt een gevangenisstraf boven het hoofd, van maximaal twintig jaar.

Geschiedenis van FARC in slides:

3 Staat nu niets meer een einde aan de guerrilla-oorlog in de weg?

Er is een akkoord op hoofdlijnen, maar de invulling ervan kan moeilijk zijn. President Santos zei dat het niet eenvoudig zal worden om de onderhandelingen in een half jaar af te ronden ,,omdat er veel punten blijven, waarover het moeilijk is het met elkaar eens te worden.” Ook de vraag hoe precies de FARC-guerrillastrijders zich zouden ontwapenen, essentieel in een vredesplan, is nog niet beantwoord. Daarbij komt dat de FARC niet de enige guerrillagroep is. In Colombia is ook nog het Nationale bevrijdingsleger ELN actief, maar die is met ongeveer 2500 leden beduidend kleiner dan de FARC. De ELN heeft eerder gesuggereerd zich te willen aansluiten bij een vredes proces.

4 Wat maakt het conflict in Colombia en een oplossing daarvoor zo ingewikkeld?

De FARC zijn in 1964 opgericht als een communistische guerrilla-organisatie: de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia. Dat was toen een reactie op jaren van geweld tegen boeren. Landhervorming is altijd een belangrijk doel gebleven. Maar in de loop der jaren is het beeld vertroebeld. Sinds de jaren tachtig is de FARC betrokken bij drugshandel. Zij verdiende ook geld met ontvoeringen van prominente Colombianen en van buitenlanders, en dwong kindsoldaten mee te vechten. Toen in buurland Venezuela de linkse president Chavez aan de macht kwam, in 1999, begon hij actief de FARC te steunen, onder andere met wapens. De strijd tegen de FARC werd niet alleen gevoerd door het leger, maar ook door paramilitaire groepen, die altijd een grote rol hebben gespeeld in het geweld in Colombia – hoe en of deze onder de nieuwe afspraken berecht worden, is nog onduidelijk. Bovendien werkten sommige van deze paramilitaire groepen ook weer samen met drugshandelaren en met de ‘gewone’ misdaad.

5 Krijgen de burgers hier nog iets over te zeggen?

Het is de bedoeling dat er een referendum komt over het uiteindelijke vredesakkoord. Ook zal het Colombiaanse parlement zich erover uitspreken. Nu al is duidelijk dat niet iedereen staat te juichen. De conservatieve oud-president Alvaro Uribe, die in 2002 werd gekozen op de belofte om het guerrillageweld hard aan te pakken en dat acht jaar lang ook deed, verwerpt de afspraken als ,,een cadeautje voor de FARC’’. Hij is een van degenen die niets wil weten van enige vorm van verzoening. Zijn vader werd in 1983 door FARC-leden gedood. Andere familieleden van slachtoffers vinden dat het streven naar vrede moet overheersen. Zoals Teresita Gaviria, die zestien jaar geleden een bekende actiegroep oprichtte nadat haar vader was vermoord en haar broers en haar jonge zoon waren verdwenen. Tegen het persbureau AFP zei ze. ,,Wat er nu is gebeurd, is het belangrijkste in de drie jaar dat ze in dialoog zijn.’’ Zij ziet de doorbraak als ,,de genadeslag voor al de mensen die twijfelen aan de vrede, aan deze vrede waar we allemaal naar streven, slachtoffer of niet.’’

6 Waarom komt deze doorbraak nu?

Mede door paus Franciscus. Die was begin deze week in Cuba. De onderhandelaars hadden gehoopt de doorbraak aan te kondigen terwijl de paus nog in Havana was; ze hadden net een dag te lang nodig. Maar aan beide kanten is gezegd dat de oproep van de paus een grote rol heeft gespeeld. In de mis zondag zei hij: ,,Alstublieft, we hebben niet het recht onszelf een nieuwe mislukking toe te staan op dit pad naar vrede en verzoening.’’ De Amerikaanse hoogleraar Douglass Cassel, een van de drie juristen die aan regeringszijde deelnam aan de onderhandelingen, zei: ,,Zonder dat hij er ooit fysiek bij was in de kamer, was de paus een erg belangrijke aanwezigheid.’’

7 En hoe zit het met Tanja Nijmeijer?

Het Nederlandse FARC-lid is in deze fase niet in beeld gekomen. Ze heeft in de drie jaar onderhandelen in Havana vooral pr-werk voor de FARC gedaan. Vorige maand zei Nijmeijer in een gesprek met het Algemeen Dagblad dat ze graag vanuit Cuba terug zou gaan naar Colombia, maar geen politieke ambities heeft en het liefst buiten de schijnwerpers zou blijven. Nijmeijer, nu 37 jaar, werd in 2007 wereldnieuws toen dagboeken van haar uitlekten waarin ze haar tijd in de jungle met de guerrillabeweging beschreef. Nijmeijer sloot zich eind 2002 aan bij de FARC.