Een wereld zonder de Verenigde Naties is ondenkbaar

Al sinds de oprichting, 70 jaar terug, is er kritiek op de VN. Maar ook nu komen ruim 150 staats- en regeringschefs naar New York voor de ‘politieke jaarmarkt’.

26 juni 1945. De Verenigde Naties nemen unaniem het Handvest van de Verenigde Naties aan. Foto AP

Kritiek op de Verenigde Naties, vaak harde kritiek, klinkt regelmatig en uit alle hoeken van de wereld. De organisatie is al omstreden zolang ze bestaat – en dat is dit jaar zeventig jaar.

De lijst klachten is lang. De VN wordt verweten geen oplossing te vinden voor oorlogen in Syrië en elders. Het vetorecht van de grootmachten verlamt de Veiligheidsraad. De VN-vredesmissies blijven maar in opspraak komen door seksueel misbruik en andere schandalen.

Landen die systematisch de mensenrechten schenden krijgen desondanks functies in commissies die toezicht houden op naleving van de mensenrechten. De bureaucratie van de volkerenorganisatie (met verspreid over de wereld 85.000 medewerkers) is legendarisch en vooral onder Amerikaanse politici een favoriet mikpunt van kritiek. Op de uitbraak van ebola reageerden de VN vorig jaar veel te traag. En ondanks al hun ervaring zijn de VN niet opgewassen tegen de omvang van de huidige vluchtelingencrisis. „Verenigde Leugenaars is een betere naam dan Verenigde Naties”, zei een gefrustreerde Syriër in een Turks vluchtelingenkamp onlangs in deze krant.

En toch blijft de wereld steeds weer een beroep doen op de Verenigde Naties en geniet de organisatie nog altijd veel respect. Dezer dagen blijkt dat opnieuw, nu ruim 150 staatshoofden en regeringsleiders naar het VN-hoofdkwartier in New York komen om toespraken te houden, elkaar te ontmoeten en op het hoogste niveau internationale politiek te bedrijven.

Zestien vredesoperaties

Geen enkele andere instelling brengt alle landen van de wereld bijeen en heeft zó veel mogelijkheden het lot van de wereld en haar bewoners te beïnvloeden. Op de Verenigde Naties mag veel aan te merken zijn, maar een wereld zonder Verenigde Naties is niet meer goed voorstelbaar.

Op dit moment zijn zestien vredesoperaties van de VN actief om stabiliteit in crisisgebieden te brengen, met in totaal zo’n 120.000 militairen uit tientallen landen. Het World Food Programme (WFP), een van de grootste humanitaire organisaties ter wereld, voedt jaarlijks tientallen miljoenen mensen (naar eigen zeggen 80 miljoen). De vluchtelingenorganisatie UNHCR ontfermde zich eind vorig jaar over bijna 15 miljoen uit hun land verdreven mensen, een aantal dat sindsdien alleen maar is gegroeid. Internationale afspraken over armoedebestrijding, klimaatverandering en ‘duurzame ontwikkeling’ kunnen nergens met zo veel deelnemende landen gemaakt worden als bij de VN.

En als de Veiligheidsraad het over kwesties van oorlog en vrede eens kan worden, dan hebben de resoluties die daar worden aangenomen in het internationaal recht kracht van wet. En dat alles voor bij elkaar, inclusief vredesmissies en vrijwillige bijdragen van landen aan gespecialiseerde dochterorganisaties, voor zo’n 60 miljard euro per jaar.

Klik op of hover over de symbolen in deze afbeelding om meer informatie te zien

Wildgroei VN-instellingen

Een probleem voor de volkerenorganisatie is dat ze zo veel dingen tegelijk is. ‘De’ VN bestaat niet, wel een complex samenstel van organen (zoals de Veiligheidsraad en de Algemene Vergadering), tientallen gespecialiseerde organisaties (zoals de UNDP, UNICEF, UNHCR, WHO) en een secretaris-generaal die het gezicht van de VN is, maar niet veel macht heeft. In VN-kringen duidt men het web van VN-clubs liefdevol aan als ‘de VN-familie’. Maar critici zien vooral een wildgroei aan heel en half aan elkaar verbonden instellingen, met soms overlappende verantwoordelijkheden, uiteenlopende financieringsbronnen, een sterk gepolitiseerd personeelsbeleid en een al te royaal betaalde staf.

Als er iets mis gaat krijgt ‘de’ VN vaak de schuld, terwijl de ene keer eigenlijk de Veiligheidsraad blaam treft (of sommige leden van de raad) en de andere keer een gespecialiseerde dochterorganisatie, een afdeling van het secretariaat, of één of meer van de 193 lidstaten. Die lidstaten hebben allemaal één stem in de Algemene Vergadering, het democratische hart van de VN. Maar met al hun uiteenlopende belangen, agenda’s en culturen is het niet gek dat de VN soms geen toonbeeld van eenheid en harmonie zijn. De kracht van de VN is dat alle landen erin vertegenwoordigd zijn en er in meepraten. De organisatie ís van de lidstaten. Maar dat betekent ook dat niet alleen democratieën een vinger in de pap hebben, maar autoritaire regimes en wrede dictators net zo goed.

Sterke positie winnaars WOII

In het machtigste VN-orgaan, de Veiligheidsraad, hebben de vijf landen die als winnaars uit de Tweede Wereldoorlog kwamen nog altijd een bevoorrechte positie dankzij hun vetorecht. De VS, Rusland, China, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk kunnen daarmee ieder voor zich een resolutie die hun niet zint blokkeren. Democratisch is dat niet, een afspiegeling van de machtsverhoudingen in de wereld is het ook al lang niet meer. Maar herhaalde pogingen om nieuwe permanente leden toe te laten, of het vetorecht in te perken, stuiten steeds op ... de vetomacht van de grote vijf.

Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog zijn de Verenigde Naties op Amerikaans initiatief opgericht, om een herhaling van zo’n verwoestend conflict te voorkomen en een vreedzame wereldorde te stichten. Ondanks al het belangrijke werk dat de verschillende onderdelen van de VN sindsdien gedaan hebben, is er altijd een grote kloof blijven bestaan tussen de hooggestemde idealen aan de ene kant en en aan de andere kant de beperkte financiële, politieke en militaire middelen.

In het beste geval zijn de Verenigde Naties verenigd. Maar altijd bestaan de VN uit verschillende naties, landen, elk met een nationaal belang en een nationale soevereiniteit die soms de gezamenlijke doelen in de weg staan. Maar op de diplomatieke jaarmarkt die zich dezer dagen weer op het VN-hoofdkwartier afspeelt, wordt geprobeerd de verschillen zoveel mogelijk te overbruggen.

    • Juurd Eijsvoogel