De Lijstjeslawine: vijf romans uit het oeuvre van Adriaan van Dis

Adriaan van Dis ANP KIPPA LEX VAN LIESHOUT

In een wekelijkse webserie over boeken die met de actualiteit in verband gebracht kunnen worden, deze week vijf boeken uit het oeuvre van Adriaan van Dis, aan wie deze week de Constantijn Huygens-prijs werd toegekend.

Indische duinen (1994)

Schermafbeelding 2015-09-24 om 15.33.31Autobiografische roman waarin Van Dis, net als in zijn novelle-debuut Nathan Sid (1984) zijn alter ego Nathan Sid ten tonele voert. Ook is de thematiek vergelijkbaar, want opnieuw schrijft Van Dis hier over Nathans familie-achtergrond: hij is opgegroeid in een gezin dat bestond uit een moeder, een vader die vroeger bij de KNIL werkte en drie halfzussen. De Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië heeft zijn stempel gedrukt op het repatriantengezin, maar dat doet net of er niets aan de hand is. De pijnlijkste verhouding is die tussen vader en zoon. De vader noemt de zoon zijn ‘vent’ en probeert hem tot een man te drillen; de zoon weet dat hij de ‘oorlogsvriend’ die zijn vader wil nooit kan zijn. Werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs 1995 en won in datzelfde jaar de De Gouden Uil Literatuurprijs en groeide uit tot een bestseller.

Familieziek (2002)

Schermafbeelding 2015-09-24 om 15.34.19Waar Van Dis met Dubbelliefde (1999) nu eens een keer niet over zijn prille jeugdjaren schreef, daar pakte hij met Familieziek de oude draad weer op. In NRC Handelsblad tekende Arnold Heumakers op: “Alles wat al bekend was van Nathan Sid en Indische duinen passeert opnieuw de revue, ditmaal niet als een aaneengesloten relaas, maar ‘in taferelen’. Dat wil zeggen: in losse schetsen, wat Van Dis alle gelegenheid geeft een aantal overgeslagen anekdoten alsnog te vertellen. Het verhaal dat de diverse taferelen samenhang moet verlenen, hoeft niet meer omstandig uit de doeken te worden gedaan, omdat iedereen dat toch al kent.” De thematiek is dus bekend, maar Van Dis schreef Familieziek wel in een “meer objectiverende stijl”, wat bijvoorbeeld betekende dat Nathans vader in de roman ‘Meneer Java’ werd genoemd. Heumakers oordeelde, net als veel andere critici in Nederland overigens, positief over Familieziek, dat “vakmanschap” verraadde.

De wandelaar (2002)

Schermafbeelding 2015-09-24 om 15.33.59Al in Onder het zink, het ‘abecedarium’ over Parijs dat Van Dis ter gelegenheid van de Boekenweek van 2004 publiceerde, verklaarde hij dat hij het meest hield van Parijs omdat hij er nooit bij zal horen. Hij ziet zichzelf als een ‘eenling te midden van vreemden, een toestand die draaglijk is omdat kijken naar mensen me nooit verveelt’. De wandelaar is de fictiependant van Onder het zink, waarin het hoofdpersonage Mulder met behulp van een hondje dat aan is komen lopen het ‘andere’ Parijs leert kennen, het Parijs waar hij voordien geen weet van had, dat van sans papiers (illegalen) en soupes populaires (gaarkeukens), van een eenbenige bedelares en een aan lager wal geraakte Vietnamees die kunstwerken maakt van zijn kartonnen onderkomens. De roman werd door Pieter Steinz in NRC bejubeld. “Er is het afgelopen jaar weer veel gediscussieerd over de vermeende afwezigheid van Grote Wereld in de Nederlandse literatuur. Weinigen zullen het verwacht hebben van een schrijver die nog steeds zucht onder het imago van kakkineuze navelstaarder, maar Adriaan van Dis is erin geslaagd om een roman te schrijven die de lezer met zijn neus op het nieuws van vandaag drukt – van de (historische) branden in de illegalenpensions in Parijs tot de uitzichtloze situatie in de banlieue.”

Tikkop (2010)

Schermafbeelding 2015-09-24 om 15.34.40Als Mulder alias Marten is Van Dis de hoofdpersoon van Tikkop, het verhaal van een halfhartige strijder tegen de apartheid die na jaren terugkeert naar Zuid-Afrika om een oude vriend op te zoeken. Een geheugenreis noemt hij het, ook omdat er gaten in zijn herinnering zitten door twee herseninfarcten waarvan hij ternauwernood hersteld is. Mulder huurt in de Kaap een eenvoudig huisje dat al snel ten prooi valt aan allerlei ongemaaken. Vanuit het huisje, gebouwd op een duin, beziet Mulder de ellende aan zee, waar ‘bruinmense’ nauwelijks in hun vissersbestaan kunnen voorzien en bij de eerste de beste vloedgolf worden weggespoeld. Pieter Steinz trok in zijn recensie een vergelijking tussen De wandelaar en Tikkop: “Het beeld dat Van Dis geeft van de Kaapprovincie is vergelijkbaar met dat van Parijs in De wandelaar. Niks toeristische hoogtepunten, hier serveert men de harde werkelijkheid. Geen mooie wijnvelden in een zonnig berglandschap, maar een godvergeten kuststrook zonder riolering. Geen hoopvol heden in een land dat is bevrijd van een repressief systeem, maar een dog- eat-dog-samenleving waarin romantiek misplaatst is.” Tikkop haalde de shortlist van de Libris Literatuurprijs 2011, die dat jaar gewonnen werd door Yves Petry met De maagd Marino.

Ik kom terug (2014)

Schermafbeelding 2015-09-24 om 15.35.01Vier jaar later ging de Libris Literatuurprijs wèl naar Van Dis, voor een roman die is geïnspireerd op zijn relatie met zijn moeder en die door juryvoorzitter Wim Pijbes werd getypeerd als “een uitzonderlijke roman, die op tragikomische wijze naar de kern van het menszijn graaft”. Maar was het wel een roman? Volgens Arjen Fortuin niet: “Het woord zal op de titelpagina staan omdat uitgevers menen dat het een hogere literaire orde vertegenwoordigt (of een hoge marketingorde, die dingen lopen door elkaar). Dit boek is wat in de Engelstalige wereld een memoir heet, een vertelling waarin de schrijver probeert zich rekenschap te geven van een deel van zijn leven.” Een geslaagde memoir overigens. “Toch zit juist dáár de kracht van Ik kom terug. In de manier waarop Van Dis, onhandig maar oprecht, probeert in contact met zijn moeder te komen. Dat doet hij zowel in zijn beschrijving van de ontluistering van de vrouw in het rusthuis, als in de verhalen die zij vertelt.”