Blad Nature zet punt achter stamcelschandaal

Het blad Nature wil nu de fraudezaak rond de Japanse stamcelonderzoeker Haruko Obokata definitief afhechten.

Onderzoeker Haruku Obokata. Foto ANP

In een redactioneel stuk noemt Nature de kwestie Obokata „een van de meest controversiële wetenschappelijke episoden van de afgelopen jaren”. Met een serie kritische artikelen poogt het blad het pijnlijke schandaal nu af te sluiten.

Nature werd begin vorig jaar in grote verlegenheid gebracht toen bleek dat de onderzoeksresultaten in twee publicaties van Obokata c.s. op diverse punten gefraudeerd waren. De artikelen waren op 29 januari 2014 verschenen in Nature. Vijf maanden later trok het tijdschrift ze terug.

De fraudezaak heeft diepe sporen nagelaten. Naast reputatieschade voor Nature: geknakte carrières, een zelfmoord, een ingrijpende reorganisatie van het Japanse instituut (RIKEN) waar Obokata werkte. De zaak was ook aanleiding voor Japanse universiteiten om de gedragscode voor wetenschappelijke integriteit aan te scherpen, zoals dat in Nederland gebeurde na de kwestie-Stapel in 2011. En de Japanse overheid is meer toezicht gaan houden op onderzoeksubsidies.

Nature publiceerde gisteren ook twee ‘korte communicaties’. In een ervan beschrijven onderzoekers verbonden aan twaalf laboratoria over de hele wereld (waaronder een promovendus van de afdeling Ontwikkeling en Reproductie aan het Erasmus MC in Rotterdam) hoe ze hebben geprobeerd de resultaten van Obokata c.s. te herhalen. Tevergeefs.

Zuurbadje

Door bloedcellen van muizen een tijdje in een zuurbadje te leggen, was het Obokata ogenschijnlijk gelukt die cellen te herprogrammeren tot pluripotente stamcellen. Dat zijn cellen die zich tot alle celtypen kunnen specialiseren. Stamcellen houden de belofte in zich dat er lichaamseigen weefsels mee te kweken zijn. Daarmee komt de vervanging van defecte nieren, hart, netvliezen en wat niet meer in zicht, zónder de afstotingsverschijnselen van veel huidige transplantaties. Pluripotente stamcellen zijn al wel te kweken, maar via een bewerkelijke methode met lage opbrengst. Die van Obokata leek een grote verbetering. Totdat de fraude aan het licht kwam.

De stamcellen die Obokata c.s. in hun artikelen beschrijven, zijn geen geherprogrammeerde bloedcellen geweest. Dat schreven onderzoekers van het RIKEN-instituut gisteren in een andere ‘korte communicatie’ in Nature. Op basis van uitgebreide DNA-analyses concluderen ze dat het nazaten zijn van embryonale stamcellen die in 2005 uit een muizenembryo zijn gehaald en vervolgens verder gekweekt. Met andere woorden, de bloedcelkweken van Obokata waren vervuild. De vraag is of de embryonale stamcellen per ongeluk daarin terecht zijn gekomen, of opzettelijk. De (externe) onderzoekscommissie die vorig jaar de kwestie onderzocht, liet in haar rapport van 26 december duidelijk doorschemeren dat ze opzet vermoedde, hoewel ze er geen bewijs voor had kunnen vinden.

Nature publiceerde gisteren ook een overzichtsartikel over de kenmerken van pluripotente stamcellen. De auteurs stellen een checklist voor aan de hand waarvan is vast te stellen of stamcellen inderdaad pluripotent zijn. Ook opperen ze standaard uitgebreide DNA-analyses van stamcellen om te bepalen van welke ‘ouderlijke’ cellen ze afstammen.

De checklist is bedoeld om „onderzoekers, redacteuren en reviewers” te helpen toekomstige claims te evalueren. Die claims gáán komen, want stamcellen houden „enorme belofte voor therapie” in zich, zo schrijft Nature.

    • Marcel aan de Brugh