Migratiehistoricus als media-orakel

Voor rechts is hij de gek die grenzen opent; links vindt hem een aanhanger van het profijtbeginsel.

Foto Merlijn Doomernik

Nu de grenzen in Europa worden bestormd door asielzoekers, staat zijn telefoon roodgloeiend. Sociaal-historicus Leo Lucassen staat in digitale kaartenbakken van redacties te boek als migratiedeskundige. Dat komt door zijn vele publicaties over dat thema. Hij is kwistig met informatie, tikt opiniestukken, twittert er op los en treedt op in actualiteitenrubrieken. Lucassen is verheven tot orakel, maar wordt er naar hem geluisterd? Hoeveel invloed heeft de wetenschapper die zich mengt in een verhit publiek debat?

Vindt u het prettig dat uw onderwerp het gesprek van de dag is?

„Ja, natuurlijk. Ik ben niet alleen geschiedenis gaan studeren omdat het aardig is wat meer te weten over vroeger. Als student dacht ik: die kennis moet ook iets bijdragen in het heden. En dat vind ik nog steeds. Ik moet mijn buurman of de jongens van mijn handbalteam kunnen uitleggen waarom ik hiervoor betaald word. Vroeger noemden we dat ‘maatschappelijke relevantie’, nu heeft NWO het over ‘valorisatie’ – de terminologie is er niet op vooruitgegaan. Nee, ik vind het prima dat er een beroep op mij wordt gedaan om de jongste ontwikkelingen te duiden.”

En dat gebeurt ook?

„Ja, ik word dezer dagen geleefd door de media. Die behoefte aan duiding is verklaarbaar. De huidige migrantenstroom is zichtbaarder dan ooit. Hij komt onontkoombaar binnen via radio, tv en internet. Met alle drama. Dat roept empathie op, maar ook een gevoel van dreiging. Want er lijkt geen einde te komen aan de mensenstroom en ze komen allemaal deze kant op. Dan krijg je bij migratie al gauw watertaal: Europa wordt ‘overspoeld’ door een menselijke ‘vloedgolf’.”

Worden met feiten en cijfers onderbouwde betogen niet overstemd door angst, emoties, retoriek?

„Ja, dat gebeurt. Ik probeer ongefundeerd alarmisme te dempen en de dingen in perspectief te zetten. Maar dat is lang niet voldoende, zo blijkt. Ik ben ook actief op Twitter. Daar word ik vanaf de rechterzijde weggezet als extreem links, als een gek die migranten naar Europa wil halen. Ik wil helemaal niks; ik noteer alleen dat ze komen. En na dat opiniestuk in NRC, waarin ik zeg dat het in ons eigen belang is gebruik te maken van die nieuwkomers, krijg ik ook op mijn falie van links. Ik zou een technocraat zijn die alleen redeneert vanuit het profijtbeginsel. Feiten alleen nemen angst niet weg en brengen verstokten niet op andere gedachten.”

Tijdens een hoorzitting in Enschede over een asielzoekerscentrum waren 20 van de 21 insprekers tegen. Zij zeiden: hoe moet dat met onze vrouwen, met zoveel vreemde jongemannen?

„Je kunt dat afdoen als blinde vreemdelingenhaat, maar dat is te eenvoudig. Je moet beseffen dat die angsten er zijn. Kortom: op het emotionele vlak moet je ook iets doen. Maar daar zie ik niet onmiddellijk een rol voor mij als wetenschapper. Dat is een opgave voor politici en bestuurders. Die moeten uitleggen waarom ze doen wat ze doen, duidelijk maken dat ze die angsten serieus nemen. En tegelijkertijd laten zien dat ze maatregelen hebben genomen om ontsporingen te voorkomen. Ze zouden ook moeten uitleggen dat we sinds de jaren 90 ruime ervaring hebben met asielzoekers en dat waar mensen het meest bang voor zijn niet blijkt op te gaan.”

Is de politiek ontvankelijk voor uw verhaal? Dat blijkt niet uit het jongste coalitiecompromis.

„Nee, maar dat moet twee heel verschillende meesters dienen. Dit komt door het wel heel stevige standpunt dat de VVD al in juli heeft ingenomen: buitengrenzen dicht, opvang in de regio. Het eerste mag niet, want dat druist in tegen internationale verdragen. En wat betekent het tweede? Assad bombardeert doelbewust de middenklasse weg, omdat hij die als een bedreiging voor zijn regime ziet. Er staat ginds geen steen meer op de andere. Kampen in Turkije menswaardiger maken is geen oplossing, want mensen geloven niet in terugkeer en willen hun leven elders weer opbouwen. Overigens komt op dit moment maar een klein percentage van de Syrische vluchtelingen naar Europa; een paar honderdduizend van de 4,5 miljoen. Die komen vooral uit de kampen, want als het even kan, gaan ze daar weg.

„Dat VVD-standpunt gaat in tegen de liberale traditie. Ik kan het alleen maar uitleggen vanuit de angst kiezers te verliezen aan de PVV. Maar ook de oppositie houdt zich op de vlakte.”

De politiek is enorm huiverig voor maatschappelijke weerstand.

„Ja. Tegelijkertijd is deze weken gebleken hoe verbazingwekkend snel je ook sympathie en empathie kunt organiseren. Beide golven zijn er. Waarom nemen we ongenoegen en verzet uitermate serieus, en vinden we het tegendeel een hype? Veel politici willen alleen op die ene golf surfen. En dan nog iets. Maatschappelijk sentiment is niet autonoom. Dat wordt beïnvloed, door politici en andere mensen met gezag. Je moet een goed verhaal hebben, zoals Merkel. Je beroepen op het volk is eenzijdig. Waarom zegt niemand: het volk wil het wel degelijk? Door het trauma van Fortuyn durven we dat niet meer. Alsof weerstand een gegeven is waarin je je moet schikken. Vaak is dat luiheid, lafheid.”

Reageren ondernemers rationeler op de jongste asielzoekerstroom dan de politiek?

„Zeker. Dat geldt ook voor Duitsland, zie de baas van Daimler, Dieter Zetsche. Die zei: ‘Wie het verleden kent, mag hen niet wegsturen. Wie het heden ziet, kan hen niet wegsturen. Wie aan de toekomst denkt, zal hen niet wegsturen’. Het bedrijfsleven kampt met vacatures voor bepaalde functies. Daarom heeft ASML veel mensen van buiten Europa gehaald voor zijn R&D. Simpelweg omdat die skills in Europa te weinig voorhanden zijn.”

De ‘mindset’ moet veranderen, zegt u. Asielzoekers zijn geen zielepoten en ze vormen ook geen bedreiging, maar we kunnen juist wat aan ze hebben. Hoe verander je een mindset?

„Nogmaals: dat is een opdracht voor de politiek. Mijn mogelijkheden als wetenschapper zijn beperkt. Het enige wat ik kan doen is opiniestukken schrijven. En dan mag je hopen dat mensen die dit aanspreekt ook in posities zitten waar ze er wat mee kunnen. Vorige week hield ik een lezing voor de Adviescommissie Vreemdelingenzaken. Die ambtenaren waren heel geïnteresseerd, maar zij moeten doen wat de politiek wil. Misschien is er wél een rol weggelegd voor de wetenschap. De KNAW of NWO zou een bijeenkomst kunnen organiseren waar wetenschappers bij elkaar zitten met CEO’s van grote bedrijven en werkgeversorganisaties, mensen die echt invloed hebben.”

    • Dirk Vlasblom