Jihad is niet ideologisch maar puberaal

De expert in de bestrijding van jihadisme vindt dat het Westen zich blindstaart op de radicale islam.

David Kenning: „IS rekruteert onder degenen die zich slachtoffer voelen.” Foto ANP

Hij oogt als de bezoeker van een hardrockconcert: leren giletje, bakkebaarden, lange krullen. Maar in het Amsterdamse stadhuis zit een terrorisme-expert. Opgeleid als Spinoza-scholar en als psychoanalist gespecialiseerd in jongvolwassenen en extreem gedrag, heeft David Kenning tien jaar lang regeringen geadviseerd over de bestrijding van jihadisme. De Brit adviseert nu ook burgemeester Van der Laan van Amsterdam.

Kenning maakt zich zorgen, zegt hij, over hoe het jihadisme wordt bestreden. „Als er niks verandert, is de westerse aanpak gedoemd te mislukken. Het is belangrijker dat we de psychologische gesteldheid van de jihadisten begrijpen, dan dat we ons blindstaren op de radicale islam.”

Veertien jaar geleden, zegt Kenning, vielen negentien jongens uit Saoedi-Arabië de Verenigde Staten aan. „Zij werden direct aangemerkt als de voorhoede van de clash of civilizations, een gevecht op leven en dood tussen het Westen en de islamitische cultuur. Zo kreeg de tegenaanval ook meteen een militair karakter. Zinloos. In asymmetrische oorlogsvoering kan alleen jouw eigen kracht je verslaan.”

Het resultaat: „Veertien jaar War on Terror heeft ons het kalifaat bezorgd. We hebben vijf landen waarin jihadistische milities trouw zweren aan IS en de staat bedreigen. We hebben tien keer zoveel jihadstrijders. Je kunt niet volhouden dat ons beleid succesvol is. Integendeel.”

Populistische politici hebben de dreiging geïslamiseerd. Maar jihadisme, zegt Kenning, heeft weinig met ideologie te maken. „De jihadistische ideologie is zwak. Ga maar na: 99,99 procent van de anderhalf miljard moslims is immuun voor de ideologie van IS. Vergelijk dat met het marxisme, dat grote delen van de wereld wist te veroveren.”

Vrijbrief voor geweld

Dat ideologie nauwelijks een rol speelt, ziet Kenning ook aan het hoge aantal adolescenten dat zich bij IS aansluit. 90 procent van de jihadisten, zegt hij, is jonger dan 24 jaar. En er zitten opvallend veel bekeerlingen bij. „Dit is geen ideologische strijd die we voeren, maar een psychologische. Jihadisten hoeven niet gegrepen te zijn door ideologie, maar door wat die symboliseert en wat-ie hun toestaat te doen. De ideologie van IS geeft een vrijbrief voor geweld. De volgelingen hoeven zich niet te beheersen zoals wij. Jihadisme is een puberoplossing voor een puberbrein.”

Dat inzicht zou gevolgen moeten hebben voor de bestrijding van jihadisme. Maar Kenning ziet het tegenovergestelde gebeuren. „In de meeste westerse landen definiëren politici deze kwestie als een strijd om de ‘ware islam’. Zij vragen de gematigde islam zich verantwoordelijk te voelen voor de bestrijding van de radicale. Het ondersteunen van de gematigde islam is een complete industrie geworden.”

Ook in Nederland gebeurt dit. Zo kwamen recentelijk 53 Marokkaanse imams op tournee in Nederland om de milde interpretatie van de islam te promoten. „Dat helpt echt niet”, zegt Kenning. „Denk je nou echt dat je een Feyenoordfan op grond van rationele argumenten over de basisprincipes van het voetbalspel kunt overtuigen dat Ajax een betere club is? Feiten zijn niet relevant. Gevoelens over feiten zijn veel relevanter.” Daar speelt Islamitische Staat op in. „De strategie van IS is slim. Ze manipuleren ons.”

Hij stopt even. „I don’t want this article to big up ISIS. Ze kunnen ons leven nauwelijks in gevaar brengen. Maar ze brengen onze manier van leven wel degelijk in gevaar.” Zoals het Westen zich inricht naar de veronderstelde dreiging van het kalifaat – dát is het probleem.

De maatschappij radicaliseert

„Het gaat in een vast stramien: verdelen, polariseren, radicaliseren. We hebben in Noord-Ierland gezien wat de gevolgen zijn. Je eigen maatschappij raakt geradicaliseerd. Zelfs gematigde geesten in Europa staan vijandiger tegenover de islam. Slechts een enkele extremist wordt ronduit gewelddadig, maar de sfeer worden harder, meer gepolariseerd. Zo kweek je je eigen terroristen. En je hebt er maar heel weinig van nodig om je hele maatschappij te ontwrichten. Kijk maar naar de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs.”

Nederland merkte het afgelopen vrijdag ook, toen een jongen zich had opgesloten op het toilet van een Thalys – het volledige treinverkeer lag die ochtend stil. Hij bleek geen bom bij zich te hebben.

Islamofobie die door rechts-populistische partijen wordt gepropageerd en trouwens ook door linkse verlichtingspopulisten, speelt IS in de kaart, zegt Kenning. Wie terreurdreiging ziet als een cultureel probleem, zal elke moslim dus ten onrechte als een potentiële vijand aanmerken. „De pushfactoren die radicale jongeren naar het kalifaat drijven, zijn veel sterker dan de pullfactoren van de ideologie.”

Underdog is zelfverzekerd

IS is meer bedreven in rekruteren dan Al-Qaeda dat de afgelopen jaren was. „Al-Qaeda zocht aanhang onder de losers in de maatschappij, onder het motto: de islam wordt aangevallen. IS rekruteert onder degenen die zich slachtoffer voelen. Het motto is nu: de islam opent de aanval. IS maakt de underdog zelfverzekerd, vertelt hem dat hij in elk geval kan vechten, ook al is-ie kansloos.

„Weet je naar welke film jihadisten kijken? Braveheart, met Mel Gibson in de hoofdrol, waarin de Schotten zich liever doodvechten dan zich aan de Engelsen te onderwerpen. Glorieuze ondergang, typisch adolescentensentiment.”

De komende vijftien, twintig jaar zal IS niet verdwijnen, zegt Kenning. „Dus we hebben een langetermijnstrategie nodig. Rekrutering is essentieel voor de moraal van een organisatie. Die moeten we zien te stoppen.”

De oplossing van Kenning is typisch Nederlands, typisch Amsterdams, zegt hij: onderhandelen. In de koopmansmaatschappij is onderhandelen de belangrijkste handelswijze. Onderhandelen betekent dat je je moet verplaatsen in degene aan wie je iets wilt verkopen. Het heeft Amsterdam door de eeuwen heen doordesemd met een democratische gezindheid. „Onderhandelen is het perfecte tegengif tegen radicalisering. Wie wil onderhandelen, moet compromissen sluiten en kan dus geen fundamentalist zijn.”

Hij pleit ervoor kinderen te leren onderhandelen. Hij zegt het voorzichtig, want hij wil geen etnische superioriteit suggereren: het is een geweldige manier voor kinderen uit migrantengezinnen om het Nederlandse DNA op te nemen. „Ze worden er Nederlandser van, en dan bedoel ik Nederlands als geestesgesteldheid.”