Abe omzeilt pacifisme, maakt Japanners razend

Door een politieke manoeuvre mogen Japanse soldaten nu in het buitenland vechten. Het land staat op zijn kop.

Ruziënde senatoren in het Japanse Hogerhuis tijdens het debat over het pacifisme in de grondwet. Foto Kimimasa Mayama/EPA

Vechtende Japanse senatoren. Politieagenten die demonstranten hardhandig arresteerden. De reden dat Japanners vorige week letterlijk met elkaar op de vuist gingen? Paradoxaal genoeg was dat uitgerekend het gekoesterde Japanse pacifisme.

De Japanse grondwet verbiedt het gebruik van geweld om internationale geschillen te beslechten. Maar in premier Shinzo Abe’s controversiële herinterpretatie ervan is nu ‘collectieve zelfverdediging’ toegestaan.

Dit betekent dat de zogenoemde Self-Defense Forces (SDF) voortaan bondgenoten in het buitenland kunnen bijstaan, als die zijn gewikkeld in conflicten, waarbij het overleven van Japan op het spel staat. Voor het eerst sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zullen Japanse soldaten hierdoor weer buiten Japan zelf kunnen vechten. Het betekent de ingrijpendste wijziging in het Japanse defensiebeleid in zeven decennia.

Volgens de premier is dit dringend noodzakelijk omdat de veiligheidssituatie in Azië de laatste jaren ingrijpend veranderd is. Met name de opkomst van China baart hem zorgen. Ook de Verenigde Staten, Japans belangrijkste bondgenoot, steunen Abe’s plannen van harte.

Zaterdagochtend vroeg nam het Hogerhuis de wetsvoorstellen aan. Het Lagerhuis was er al eerder mee akkoord gegaan. De hele week had Abe enorme druk uitgeoefend op senatoren van de regeringscoalitie, terwijl oppositiepartijen poogden de stemming over de voorstellen zo lang mogelijk te vertragen. Donderdag kwam het zelfs tot een forse vechtpartij rond de stoel van de voorzitter van de defensiecommissie in de anders zo eerbiedwaardige Senaat tussen voor- en tegenstanders van Abe’s voorstellen.

Demonstreren was taboe

De stemming kwam aan het slot van een merkwaardige week voor Japan. Terwijl het tot voor kort taboe was om te demonstreren, gingen mensen nu overal massaal de straat op. De grootste demonstraties hadden plaats voor het parlement in Tokio. Zo’n 45.000 demonstranten verzamelden zich daar maandag volgens organisatoren. De politie verloor de controle en ze stroomden de straat op. Iets wat de Japanse politie anders zelden overkomt.

Vrijdagavond demonstreerden er opnieuw 40.000 mensen. Alle lagen van de bevolking waren erin vertegenwoordigd. En alle leeftijden, van grootouders tot en met kleinkinderen. Bij een protest vóór de omstreden wetsvoorstellen van Abe waren donderdag daarentegen amper tien mensen komen opdagen.

„De wetgeving is essentieel om het leven van onze mensen en hun middelen van bestaan te beschermen”, zei Abe onlangs. Maar Japanners zijn daar allerminst van overtuigd. In opiniepeilingen zegt zo’n 80 procent van de bevolking het nut van de nieuwe ‘collectieve zelfverdediging’ niet in te zien. Meer dan 54 procent van het Japanse volk is fel tegen het beëindigen van het Japanse pacifisme dat in 1947 door de Amerikaanse bezetter in hun grondwet werd verankerd. Slechts 29 procent is het met Abe’s opvattingen eens.

Het was al de droom van Abe’s geliefde grootvader, voormalig premier Nobusuke Kishi, om het pacifisme uit de grondwet te snijden. Het lukte hem niet. Nadat Kishi in 1960 een defensiepact met de VS door het parlement had geloodst, werd hij door de commotie die daarop volgde alsnog tot aftreden gedwongen. Met graagte herinnerden de betogers Abe dezer dagen aan die gang van zaken.

Maar Abe heeft van die droom van zijn grootvader zijn levenswerk gemaakt. Hij realiseerde zich dat het nooit zou lukken de grondwet zelf aan te passen omdat juist artikel 9 over pacifisme daarin te zeer wordt gekoesterd door de meeste Japanners. Daarom nam hij zijn toevlucht tot een list. Omdat zelfverdediging wel is toegestaan, kwam hij met een nieuwe interpretatie van de grondwet en introduceerde het begrip ‘collectieve zelfverdediging’.

Veel Japanners razend op Abe

Dit is precies waar veel Japanners razend over zijn. Een grote meerderheid van experts, advocaten en rechters, zelfs van het hooggerechtshof, zegt dat Abe’s herinterpretatie de Japanse grondwet schendt. „Het is in feite een staatsgreep”, zegt Koichi Nakano, hoogleraar politicologie aan de Sophia Universiteit in Tokio.

De overgrote meerderheid van experts, rechters en advocaten zeggen dat Abe’s voorstellen de grondwet schenden. Zelfs een voormalig hoofd van het Japanse hooggerechtshof besloot deze week zijn gebruikelijke stilte te doorbreken om te zeggen dat Abe’s wetsvoorstellen de grondwet schenden.

Dit verklaart de enorme hartstocht van de demonstranten. „Ik ben boos op premier Abe”, zei een 51-jarige hoogleraar die eind vorige week meeschreeuwde voor het parlement. „Ik ben bang dat als deze wet wordt aangenomen Japan niet langer een democratisch land is.”

„Abe, stap op”, schreeuwden de betogers dan ook luid, „We willen geen premier die de grondwet niet kan lezen. Bescherm de grondwet!”

    • Kjeld Duits