Waarom heb je zo’n opvallende navel?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een vaak gestelde, vreemde vraag. Vandaag over: de navel

Foto Thinkstock

Alle zoogdieren hebben een navel, nou ja met uitzondering van buideldieren en eierleggende zoogdieren. Het is het litteken van de verbinding die ooit bestond tussen moeder en ongeboren kind of jong. Maar bij geen dier is de navel zo opvallend als bij de mens. Waarom?

Allereerst zit dat ‘knoopsgat’ midden op de onderste helft van onze buik natuurlijk niet verscholen achter een vacht, zoals bij veel dieren. Bij andere ‘naakte’ zoogdieren, zoals de dolfijn, is een navel ook best duidelijk. Maar de mensennavel is nadrukkelijker aanwezig, iets wat mogelijk alles te maken heeft met ons rechtoplopen.

De navel ontstaat na de geboorte als de bloedstroom door de navelstreng stopt en de navelstreng verschrompelt. Moederdieren eten de nageboorte (placenta) inclusief de navelstreng na de geboorte meestal op. Mensen doen dat bij uitzondering. De navelstreng wordt doorgeknipt. Het centimeters lange slurfje aan de babybuik wordt afgeklemd en ingesmeerd met een antibacteriële zalf. Het verschrompelt en in de dagen of weken erna valt het vanzelf af.

Bij de meeste mensen wordt de navel een kuiltje, hoewel er ook uitpuilende navels zijn. Bij hoogzwangere vrouwen klapt de navel soms (tijdelijk) naar buiten. De huid in en rond de navel is dun en plooit daardoor makkelijk.

Dat de navel meestal intrekt komt doordat de bloedvaten in de buik die het navelstrengbloed verwerkten na de geboorte ook verschrompelen. De resten ervan blijven het hele leven in het lichaam zitten als bindweefselstrengen (ligamenten). Juist deze draadjes aan de binnenkant van de buik zouden de navel bij de mens tot een blijvend ornament kunnen maken. Viervoeters hebben een hangende buik, waardoor het litteken zonder veel spanning erop kan helen. Bij mensen laat het gewicht van de darmen en andere organen dat aan de ligamenten trekt de navel nadrukkelijker uitkomen. Eenmaal gevormd, blijft dat zo, hoewel bij toenemend buikvet de navel dieper komt te liggen.

Een welgevormde navel lijkt onontbeerlijk voor wie ‘mooi’ wil zijn. De navelreconstructie heeft de aandacht van heel wat plastisch chirurgen, wat te zien is aan het forse aantal wetenschappelijke artikelen dat eraan is gewijd. Een buik zonder navel is niet af.

Waarom toch is de navel voor de mens zo belangrijk?

De Finse bioloog Aki Sinkkonen van de universiteit van Helsinki heeft daar wel een – uiterst speculatieve – verklaring voor. Die begint ermee dat de mens in de loop van de evolutie rechtop is gaan lopen, waardoor de navel opeens goed zichtbaar werd. Een ornament! Er gaat een signaal uit van dit merkteken dat iedereen bij zich draagt, denkt Sinkkonen. Aan vorm en grootte van navel zou je betrouwbare informatie kunnen ontlenen over iemands gezondheid en kracht. Immers op die plek zat ooit de levensader van het embryonale kind dat daaruit zijn zuurstof en voedingsstoffen moest betrekken. Een mooie navel staat dus voor een sterke start.

Zo bouwt de Fin zijn verklaring voor onze navelfascinatie op in zijn essay in The FASEB Journal van januari 2009. Sinkkonen haalt in zijn betoog een vergelijkende studie aan waarin een panel van 15 mannen en 6 vrouwen 147 foto’s van vrouwelijke navels moesten scoren. Daar rolde uit dat symmetrische T-vormige navels met een huidplooi als ‘afdakje’ het aantrekkelijkst werden gevonden. Dat mannen (de vrouwen in het panel denkt de Fin voor het gemak weg) zo’n uitgesproken voorkeur hebben duidt er volgens Sinkkonen op dat er seksuele selectie in het spel is; vrouwen met zulke navels bieden een grotere kans op een gezond en talrijk nageslacht. Maar bewezen is dit allemaal niet.

    • Sander Voormolen