Als het machinegeweer blokkeert, klinkt: ‘Let’s go!’

Opnieuw paniek in de Thalys, vrijdag in Rotterdam, een maand na de verijdelde aanslag op de hsl naar Parijs. Juist vrijdag presenteerde het spoorbedrijf een rapport over dat incident.

Wat gebeurde er op 21 augustus aan boord van de Thalys 9364 tussen Amsterdam en Parijs?

Hij zou dakloos zijn en de laatste maanden in een parkje in Brussel hebben doorgebracht. Daar vond hij in een koffer een wapenarsenaal waarmee hij hoopte de passagiers van Thalys 9364 op 21 augustus van Amsterdam naar Parijs te beroven. Ayoub El Khazzani had honger, wilde iets eten. Niets meer, niets minder.

Zo luidde bijna een maand geleden, voordat hij er het zwijgen toe deed, de summiere verklaring die de toen 25-jarige Marokkaan aflegde tegenover zijn ondervragers bij het terrorismeparket in Parijs.

Maar procureur François Molins, die ook het onderzoek leidt naar de aanslagen in januari bij Charlie Hebdo en de kosjere supermarkt, noemt die uitleg „uit de lucht gegrepen”. Hij denkt dat El Khazzani zijn aanval op de passagiers van de hogesnelheidstrein nauwgezet heeft voorbereid en zoekt nog naar eventuele opdrachtgevers of wapenleveranciers die hem geholpen zouden kunnen hebben.

Maar wanneer het terreurplan precies ontstond, is nog onduidelijk. El Khazzani, die lang in Spanje woonde, verblijft in 2014 ongeveer een half jaar in Frankrijk. De Spaanse inlichtingendiensten lichten hun Franse collega’s in over de verscheidene keren wegens drugshandel vastgezette kleine crimineel: hij zou in het zuiden van Spanje geradicaliseerd zijn en in kringen van salafisten hebben verkeerd.

Dankzij de aantekening ‘S’, die in de Schengen-systemen staat voor ‘staatsveiligheid’, constateren douaniers in Berlijn op 10 mei 2015 dat hij naar Istanbul wil afreizen. Hij wordt kort aangehouden omdat hij misschien van plan zou zijn naar Syrië te gaan. Maar er blijkt niet genoeg aanleiding hem verder vast te houden.

Krap een maand later, op 4 juni, duikt El Khazzani weer op in Europa als hij vanuit de Turkse stad Antakya naar Tirana (Albanië) vliegt. Antakya ligt niet ver van de Syrische grens, maar of hij daar als jihadist actief is geweest, zoals de inlichtingendiensten denken, is nog niet zeker.

Tegenover Belgische media hebben bewoners van de Brusselse wijk Sint-Jans-Molenbeek verklaard dat El Khazzani de dagen voor de aanval bij zijn zus aan de Gentsesteenweg zou hebben doorgebracht. Vanaf dat adres zou hij volgens de krant La Dernière Heure vrijdagmiddag 21 augustus op station Ossegem de metro naar Clemenceau hebben genomen. Bij zich droeg hij een tas met een AKM-machinegeweer, negen munitieladers (zo’n 270 kogels), een Luger M80-pistool, een stanleymes en een halve liter benzine. Vanaf het metrostation gaat hij te voet naar Thalys-station Brussel-Zuid.

Eerste klas

Bij het loket doet zich iets eigenaardigs voor. El Khazzani wil een kaartje naar Parijs en heeft tijd genoeg om de trein van 16.43 uur te nemen, zegt de verkoper. Maar hij staat erop om de latere en veel drukkere trein van 17.13 uur te pakken. De 149 euro voor een enkele reis in confort 1, de eerste klas, rekent hij contant af.

Geen reiziger merkt hem op als hij even na vijven met een grote rolkoffer en een grijs rugzakje vol wapens instapt. Er is „geen enkele reden om hem de toegang tot deze trein te ontzeggen”, schrijven de Franse en Belgische spoorwegen vrijdag in hun rapport. Hij heeft een geldig kaartje, en dat is wat telt. „De ontvangst aan boord maakt geen deel uit van de controles in het kader van de strijd tegen terrorisme.” Met drie minuten vertraging rijdt de trein om 17.16 uur uit Brussel weg.

Via een mobiel nummer dat pas diezelfde ochtend is geactiveerd, luistert El Khazzani aan boord van de trein op Youtube een geluidsfragment waarop, in de woorden van Molins, „een individu gelovigen aanspoort tot strijd”. Die informatie – het specifieke treinkaartje, de nieuwe telefoonlijn en de jihad-clip – wijzen volgens hem op een „vooropgezet plan”.

De door El Khazzani gekozen trein was die middag om 15.17 uur uit Amsterdam vertrokken. Daar ook stapten de drie Californische jeugdvrienden Spencer Stone (23), Alek Skarlatos (22) en Anthony Sadler (23) in. Zij zijn voor het eerst op reis door Europa en na een paar dagen Amsterdam zouden ze naar Parijs gaan. „We hadden zoveel lol in Amsterdam, dat we bijna waren gebleven”, aldus Sadler bij Jimmy Fallon op de Amerikaanse zender NBC.

Ze bereiken het Amsterdamse station, maar eenmaal aan boord van de trein kunnen ze hun plaatsen niet vinden. Het is te danken aan het notoir wankele draadloze internet van de Thalys, dat ze na „ongeveer een half uur” in de trein alsnog de geboekte stoelen halverwege eersteklaswagon 12 opzoeken. Ze hopen dat de wifi daar beter werkt. In de comfortabele stoelen vallen de drie mannen snel in slaap.

Achterin treinstel 12, met zicht op de overloop, zit op stoel 71 de 51-jarige in Frankrijk wonende Amerikaan Mark Moogalian. Hij geeft Engelse les op de Sorbonne en op de elitescholen Polytechnique en HEC. Met zijn vrouw Isabelle en hondje Benny is hij aan het eind van de vakantie nog een paar dagen naar Amsterdam geweest, onder andere voor botenshow Sail. Aan de andere kant van het pad hebben na hun eerste controleronde twee Thalys-conducteurs plaatsgenomen.

Toiletbezoek

Moogalian zit op zijn telefoon te lezen als hij kort voor vertrek uit Brussel door het schuifdeurtje ziet dat een magere, kleine man met een grote koffer het toilet ingaat. „Ik vond dat bizar, ook omdat hij er zo lang bleef”, herinnert hij zich later.

Het is 17.35 uur als een Franse passagier, de in Nederland werkende 28-jarige bankier Damien A., zich vanuit rijstel 13 naar de wc op de overloop begeeft. Om 17.45 uur komt Ayoub El Khazzani met ontbloot bovenlijf naar buiten, noteren de spoorwegen in hun feitenrelaas. De rolkoffer en het flesje met benzine laat hij achter; het rugzakje en de AKM hangen op zijn buik, het pistool heeft hij in de hand. Als A., die anoniem wil blijven, de wapens ziet, grijpt hij El Khazzani bij zijn middel.

De worsteling van zo’n 15 seconden trekt de aandacht van een van de conducteurs, Michel Bruet (54). „Ik dacht dat het een gewoon opstootje was”, zegt hij later. Hij probeert de mannen uit elkaar te trekken, maar ziet dan de wapens. El Khazzani werkt hem tegen de grond en richt zijn pistool, maar schiet niet. A. vlucht naar treinstel 13 en slaat alarm, El Khazzani loopt de andere kant op, wagon 12 in.

Daar treft hij eerst Moogalian, die is gaan staan om te zien wat er gebeurt. „Wegwezen, dit is serieus”, roept hij tegen zijn vrouw, die op stoel 74 tegenover hem zit. Dan werpt hij zich op de terrorist. Zij vlucht met het spierwitte hondje Benny naar voren. „Ze zag aan mijn blik dat ik geen grapje maakte”, zegt Moogalian later. „Ik zei tegen mezelf: deze man gaat iedereen vermoorden. Het is zaak te handelen.”

Hij valt de gewapende man aan en slaagt erin de AKM af te pakken. „I’ve got the gun”, roept hij triomfantelijk, terwijl hij wegrent. Maar El Khazzani heeft nog een pistool en schiet hem in de schouder. „Ik hoorde het schot en voelde een gigantische pijn in de rug”, zegt Moogalian later tegen Paris Match. Hij valt op de grond en sluit zijn ogen „om te doen alsof ik dood was”. Hij raakt het machinegeweer kwijt.

Door de schoten en het gerinkel van glas ontwaakt Spencer Stone. Naast hem zit Skarlatos, net als hij soldaat, en net terug van een missie in Afghanistan. Stone kijkt om en ziet, naar eigen zeggen, dat het wapen, de Oost-Duitse AKM, „leek te blokkeren, alsof het niet werkte”. Dan tikt Skarlatos hem op de schouder: „Let’s go”.

Stone springt op de schutter en Skarlatos slaagt erin de wapens los te slaan. Terwijl Stone de man in een wurggreep houdt, slaat Skarlatos met het geweer op zijn hoofd. Ook de derde vriend, Sadler, begint te slaan. Stone, die met het stanleymes in nek en hand gestoken wordt, wurgt El Khazzani tot hij buiten bewustzijn is.

Aangemoedigd door de Amerikanen, mengt de in Frankrijk wonende Brit Chris Norman (62) zich in het strijdgewoel. De consultant was tot dan achterin de coupé achter zijn laptop gebleven. Hij houdt de rechterarm van El Khazzani vast.

Thalys-machinist Éric Tanty (leeftijd onbekend) die in treinstel 12 terug naar Parijs reist, trekt volgens het Thalys-rapport, „op verzoek van de conducteur” (Bruet) aan de noodrem. Daarna grijpt hij de linkerarm van de schutter. Met een stropdas en een T-shirt binden ze hem vast. „Ik dacht: ik ga waarschijnlijk toch wel dood”, zegt de Brit Norman later op een persconferentie. „Dus laat ik maar gaan.”

Isabelle Risacher-Moogalian rent intussen in paniek naar rijstel 11, op zoek naar een dokter voor haar zwaar bloedende man. De kogel blijkt via zijn nek het lichaam te hebben verlaten. De zelf gewonde Stone hoort haar noodkreten en ontfermt zich over Mark. Hij steekt twee vingers in de slagaderlijke wond om het bloeden te stoppen en probeert hem al pratend bij bewustzijn te houden. „Luister man, je bent een held”, zegt hij. „Je hebt veel levens gered. Als dit voorbij is, drinken we een biertje.”

Vluchtend personeel

Niet alleen in rijstel 12, ook in rijstel 11, eveneens eerste klas, is paniek uitgebroken. Daar zit onder andere de in Frankrijk bekende acteur Jean-Hugues Anglade (60) met twee zoons en zijn jeugdige vriendin Charlotte Leloup, beginnend verslaggever bij Paris Match. De sfeer in de trein is tot het moment van de aanval „zacht en innemend”, zal ze later in dat blad schrijven.

„Hij schiet! Hij schiet! Hij heeft een kalasjnikov!”, hoort Anglade naar eigen zeggen plotseling roepen. De conducteur die met Bruet voorin de trein zat dacht, had „de luchtverplaatsing van de kogel” gevoeld en rent „overmand door paniek” naar het voorste stukje van rijstel 11. Daar, achter een privécoupé met vier stoelen, bevindt zich een afgesloten bagagehok, de zogenoemde fourgon. De drie passagiers in de coupé, twee restauratiedames en de conducteur vluchten het hok in. Dat terwijl de passagiers uit rijstel 11, volgens Anglade, „totaal aan hun lot worden overgelaten”. Ze zetten karretjes achter de deur, om te verhinderen dat anderen binnen kunnen.

Veel passagiers trekken aan de handrem, maar volgens het Thalys-rapport slaat de machinist aan op het alarmsignaal van Tanty. Om 17.47 uur remt hij de trein af. Vanuit het bagagehok belt de conducteur om 17.48 uur met alarmnummer 112. Om 17.52 komt de trein ter hoogte van de Noord-Franse gemeente Hénin-Beaumont tot stilstand. De zes man uit het bagagehok springen dan meteen van de trein.

Maar na overleg met de verkeersleiding en een andere conducteur, zet de machinist de Thalys na één minuut weer in beweging richting het dichtstbijzijnde TGV-station, Arras. Daar komt de trein om 18.14 uur definitief tot stilstand.

Een minuut later wordt Ayoub El Khazzani gearresteerd op verdenking van „pogingen tot moord in terroristisch verband en illegaal wapenbezit”. Behalve de drie Amerikanen, zijn inmiddels ook Moogalian en de Thalys-medewerkers Tanty en Bruet onderscheiden met een Légion d’Honneur.

Thalys, meldde het vrijdag, gaat conducteurs „opleiden” om „abnormale gedragingen te detecteren” en de interne communicatiesystemen in de trein zullen worden verbeterd.