Deprimerend onderzoek

Na bijna vijftien jaar is van een al langer berucht medicijnonderzoek onder 12- tot 18-jarigen vastgesteld dat de aanvankelijk gepubliceerde resultaten precies andersom zijn. Het was: het medicijn werkt, vrijwel zonder bijwerkingen. De heranalyse zegt nu: het werkt niet en er zijn soms zeer schadelijke bijwerkingen.

Het gaat om paroxetine, een medicijn tegen depressie dat tot de klasse van de SSRI’s behoort. Prozac (fluoxetine) was de eerste in die groep. Al die SSRI’s worden ervan verdacht gedachten over zelfdoding bij kinderen en jongvolwassenen op te wekken. Afgelopen jaar kregen nog 40.000 kinderen en jongvolwassenen in Nederland een SSRI voorgeschreven, maar paroxetine is door overheden en beroepsorganisaties gelukkig aan banden gelegd. Dat gebeurde na geruchtmakende rechtzaken in de VS in het vorige decennium. Daarbij kwam aan het licht hoe fabrikant SKB (later, door fusie, GSK) de gegevens over ernstige bijwerkingen verdoezelde.

Maar in de wetenschappelijke literatuur, waarin de bewijzen voor werking of falen moeten worden vastgelegd, bleef die beruchte Study 329 steeds aanwezig. Veel critici hebben erop aangedrongen om de publicatie terug te trekken. De onderzoekers deden het niet, het tijdschrift evenmin. Het wetenschapssysteem heeft hier gefaald, concludeerde een redacteur van het medische tijdschrift The BMJ dat de heranalyse publiceerde. Dat is een terechte vaststelling. En deze kwestie schaadt opnieuw het geloof in de wetenschap.

Dergelijk medicijnonderzoek bij patiënten wordt bijna altijd op kosten van de farmaceutische industrie gedaan, en is duur en tijdrovend. Er zijn duizenden van die onderzoeken gedaan. Maar tot vorig jaar kregen er maar 37 een heranalyse. Dat wil zeggen: de onderzoeken werden niet opnieuw uitgevoerd, maar met de ruwe gegevens werd gekeken of de eerdere conclusies kloppen. Bij eenderde was dat niet het geval. Natuurlijk, het gaat om een selectie van verdachte studies, maar het is duidelijk dat veel vaker opnieuw moet worden gekeken, zelfs als werkelijk repliceren onmogelijk is.

Er is ook een zonnige kant. In het jaar waarin Study329 is gepubliceerd (2001) besloten redacties van de grote medisch-wetenschappelijke tijdschriften de invloed van de farmaceutische industrie – de geldschieter van veel onderzoek – terug te dringen. De afgelopen jaren zijn er meer voorschriften gekomen, steeds strikter.

Het is nog geen garantie voor onafhankelijke wetenschap. Vrijwel iedereen die bij de publicatie van Study 329 betrokken was (onderzoekers, tijdschriftredacteur, uitgever) had en heeft financiële banden met de industrie. Dat leidde er waarschijnlijk toe dat de publicatie nog steeds niet is geschrapt. Daarvoor is het nu hoog tijd.