Als schrijver moet je het onzegbare willen zeggen

In het tweede deel van haar Napolitaanse vierluik toont deze mysterieuze schrijfster opnieuw haar uitzonderlijk schrijverschap. ‘Bij elke regel moet je bang zijn dat je het niet zult halen. Al mijn boeken zijn zo ontstaan.’

Een verhaal moet zich verder wagen dan je eigen vermogen om het te schrijven’ Foto Hollandse Hoogte

Elena Ferrante is het pseudoniem van een Italiaanse literaire sensatie. Nog vóór de publicatie van haar eerste roman besloot ze anoniem te blijven – in een ideale wereld zou haar werk voor zich moeten spreken. Die onbekendheid maakte haar echter wereldberoemd nadat haar boeken jubelende recensies kregen. We ‘spraken’ elkaar per e-mail, via haar Italiaanse uitgever.

In haar eerste korte romans, Dagen van verlating en vooral De verborgen dochter, ontleedde Ferrante met ongekende precisie de gevoelswereld van een vrouwelijk hoofdpersonage. Haar Napolitaanse vierluik, dat hierop volgde en waarvan onlangs het tweede deel in een Nederlandse vertaling verscheen, De nieuwe achternaam, is zowel een feministische Bildungsroman over de vriendschap tussen twee meisjes, Lila en Elena, als een geschiedenis van Italië aan het einde van de 20ste eeuw.

U hebt een gave voor rake eerste zinnen. Is het schrijven van zo’n zin moeilijk?

„Ik heb meestal een begin nodig dat me het gevoel geeft dat ik op de goede weg ben. Zelden komt het meteen, maar het gebeurt. Meestal schrijf en herschrijf ik een begin langdurig. Het doorslaggevende argument is de energie waarmee het verhaal van start gaat.”

Bevat de roman ‘De verborgen dochter’ de kern van uw werk?

„Ik ben erg gesteld op De verborgen dochter. Het kostte me moeite het te schrijven. Een verhaal moet zich verder wagen dan je eigen vermogen om het te schrijven. Bij elke regel moet je bang zijn dat je het niet zult halen. Al mijn boeken zijn zo ontstaan, maar De verborgen dochter gaf me het gevoel een zwemmer te zijn die uitgeput merkt dat hij zich te ver van de oever bevindt.”

Had u na dat volmaakte boek niet het gevoel nooit meer zoiets voor elkaar te krijgen?

„Ja, maar zonder angst. Schrijven met vallen en opstaan heeft altijd deel uitgemaakt van mijn leven, en dat is prima zo. Niemand verplicht mij te publiceren. Als een boek niet lukt zoals ik wil, publiceer ik het niet. En als geen enkel boek nog lukt zoals ik het zou willen, publiceer ik helemaal niet meer.”

Het voelt bijna alsof die eerste korte romans uit een soort noodzaak zijn ontstaan om vervolgens plaats te maken voor het grotere epische karakter van de Napolitaanse romans?

„Ik heb in de loop van de jaren veel meer geschreven dan ik publiceerde, en daarom kan ik daar moeilijk op antwoorden. Ik zou moeten denken aan alles wat ik in mijn la heb liggen als deel van een ketting die noodzakelijkerwijze, schakel na schakel, naar de vier delen van de Napolitaanse romans leidt. In werkelijkheid was die tetralogie ook voor mij een verrassing. Ik dacht niet dat ik in staat was zo’n lang verhaal met zo’n grote actieradius tot een goed einde te brengen. Overigens denk ik niet dat ik me ver verwijderd heb van de toon en de intenties van de voorgaande romans.”

Zijn de hoofdpersonages Lila en Elena in het geheel van ‘De geniale vriendin’ twee helften van eenzelfde persoonlijkheid?

„Als we slechts uit twee helften bestonden, zou het individuele leven eenvoudig zijn, maar het ik is een menigte, waarbinnen een groot aantal heterogene elementen door elkaar krioelen. Met name het vrouwelijke ik, met zijn eindeloze geschiedenis van verdrukking en onderdrukking, heeft, wanneer het daartegen in opstand komt, de neiging uiteen te vallen, zich te reconstrueren en opnieuw uiteen te vallen, telkens op een onvoorziene manier. Mijn verhalen voeden zich met deze schervenlagen, die onder een schijnbare samenhang sluimeren en een soort initiële wanorde vormen, een ondoorzichtigheid die wacht op verheldering. Daar komen de verhalen en personages vandaan. Als meisje las ik Dostojevski en dacht ik dat alle personages, de zuiverste en de verfoeilijkste, in feite zijn geheime stemmen waren, kunstig bewerkte verborgen schilfers. Hij had zichzelf, in zijn boeken zonder filters, met buitengewone durf, volledig blootgegeven.”

De romans uit het vierluik zijn zeer Napolitaans qua setting en thematiek. Verbaast het u dat lezers over de hele wereld zich zo verwant voelen met dit werk?

„Dat is een oude, moeilijk te ontwarren kwestie. Ik geloof niet dat het te maken heeft met de technische vaardigheid van wie schrijft, maar met de authenticiteit. Als een verhaal verder gaat dan een handig geformuleerde schijnwerkelijkheid en een waarheid zonder meer onthult, slaag je er misschien in om je eigen besloten tuintje om te toveren tot een voor iedereen toegankelijk park. Maar niets garandeert dat dit ook gebeurt. De taak van de schrijver is om zonder zelfcensuur vorm te geven aan realiteiten die hij goed kent, alsof hij daarvan de enige mogelijke getuige is.”

Is er moed voor nodig om over vrouwen te schrijven vanuit het standpunt van vrouwen?

„Dat weet ik niet. We moeten hoe dan ook verder durven te gaan dan het vrouwelijke gender, verder dus dan het imago dat mannen op ons geplakt hebben en dat vrouwen aan zichzelf toeschrijven als ware het hun ware aard. We moeten verder durven te gaan dan de grote mannelijke literaire traditie. Het is een hachelijke onderneming, die vandaag makkelijker is dan een eeuw geleden: we hebben een vrouwelijke traditie van hoge kwaliteit die intussen absolute hoogtepunten telt. Maar vooral moeten we verder durven te gaan dan het nieuwe vrouwbeeld dat is geconstrueerd in de dagelijkse strijd met het patriarchaat, die weliswaar essentieel is op sociaal, cultureel en politiek vlak, maar gevaarlijk voor de literatuur. Wie schrijft, moet vertellen wat hij echt weet of meent te weten, zelfs tegen de ideologische constructies waarbij zij zich aansluit, die zij met de anderen deelt.”

In uw romans zijn grenzen en het overschrijden ervan een terugkerend thema. Wat is er zo intrigerend aan grenzen?

„Grenzen geven ons een gevoel van stabiliteit. Bij het eerste vermoeden van een conflict, bij de minste dreiging, sluiten we ze. Een grens dient om ons tot een eenheid te herleiden, om de middelpuntvliedende krachten te verzwakken die altijd op de loer liggen om onze identiteit te ondermijnen. Maar dat is slechts schijn. Een geschiedenis begint wanneer onze grenzen één voor één wegvallen. Het overschrijden van grenzen heeft dezelfde fundamentele waarde als de grenzen zelf.”

Zijn vrouwen bewuster bezig met grenzen overschrijden?

„De geschiedenis van de vrouwen in de laatste honderd jaar stoelt op de uiterst gewaagde ‘grensoverschrijding’ waartoe de patriarchale cultuur hen heeft gedwongen. De resultaten zijn op alle vlakken buitengewoon. Maar de kracht waarmee mannen ons binnen de oude grenzen willen terugdwingen, is niet minder buitengewoon, en uit zich als onverholen, grof, bloedig, gewelddadig. Maar ook als goedmoedige ironie van beschaafde mannen, die onze veroveringen bagatelliseren of omlaaghalen.”

Je kunt zeggen dat ‘verdwijnen’ nog een stap verder is dan grenzen overschrijden. Veel van uw personages verdwijnen op een bepaald moment; waarom is dat zo aantrekkelijk?

„Mijn eerste boek, Kwellende liefde, was het verhaal van een verdwijning. Het verdwijnen van de vrouwen moet niet enkel worden gezien als het bankroet van de strijdbaarheid tegenover het geweld van de wereld, maar ook als een absolute weigering. Er bestaat in het Italiaans een uitdrukking die in haar dubbele betekenis onvertaalbaar is: io non ci sto. Letterlijk betekent dat: ik ben hier niet, op deze plaats, tegenover wat jullie me proberen op te dringen. In haar courante betekenis luidt ze daarentegen: ik ga niet akkoord, ik doe niet mee. De weigering is een zich terugtrekken uit de samenzweerderige spelletjes van wie de zwakken verplettert.”

Bent u bewust op zoek naar een confrontatie met ‘an inconvenient truth’? Ik kan me bijvoorbeeld veel weerstand voorstellen bij uw analyse van de moeder-dochter-relaties in uw romans.

„Ongemakkelijke waarheden zijn het zout van de literatuur. Ze garanderen het welslagen ervan niet, maar het is van daaruit dat de woorden kracht en smaak krijgen. Een boek moet de lezer ertoe aanzetten af te rekenen met zichzelf en met de wereld. Daarna mag het naar de boekenplank of bij het vuilnis.”

Uw boeken slagen er soms in het onzegbare te zeggen.

„Als dat waar was, zou het mij zowel verheugen als benauwen. Het onzegbare zeggen is de taak van de literatuur en tegelijkertijd haar zware verantwoordelijkheid. Maar dat geldt slechts voor weinigen. En ik geloof niet dat ik daarbij hoor. Ik probeer alleen een waarheidsgetrouwe getuigenis af te leggen van wat ik in mezelf en in andere vrouwen heb gezien.”

Begrijpt u dat lezers het gevoel hebben u echt te kennen?

„Als schrijvers wonen schrijvers in hun boeken. Dáár tonen zij zich met de grootste waarachtigheid. En goede lezers hebben dat altijd geweten.”