Depressiepil helpt pubers niet

Heranalyse van oud onderzoek vindt geen genezende werking, alleen mogelijke schadelijke bijwerkingen.

Een middel tegen depressie (paroxetine), dat in Nederland sinds 2004 niet meer mag worden voorgeschreven aan jongeren onder de 18 jaar, werkt niet bij pubers met ernstige depressie. Het medicijn veroorzaakt alleen schade, soms ernstige, zoals gedachten aan en pogingen tot zelfdoding.

Dat is de conclusie van een heranalyse van internationale onderzoeksgegevens uit de jaren negentig. In 2001 leverden dezelfde gegevens een tegenovergestelde conclusie op: paroxetine wérkt tegen depressie bij jongeren en heeft nauwelijks bijwerkingen. Het was onderzoek onder 275 tieners van 12 tot 18 jaar, gesponsord door de farmaceutische industrie.

De nieuwe publicatie, vannacht door het medische tijdschrift The BMJ online gezet, is de definitieve ontmaskering van een onderzoek waar al een jaar na de publicatie in 2001 bezwaar tegen werd gemaakt. Eerder is bijvoorbeeld aangetoond dat paroxetinefabrikant Smith Kline Beecham (opgegaan in GSK) gegevens over schadelijke bijwerkingen ‘onzichtbaar’ heeft gemaakt en achtergehouden. Die fraude was een belangrijke reden voor de recordboete van 3 miljard dollar (2,6 miljard euro) die GSK in 2012 voor wangedrag aan de Amerikaanse overheid betaalde. GSK heeft toen fouten erkend en veranderingen doorgevoerd.

Nederlandse kinderen

Ondanks eerdere twijfels over de werkzaamheid en kennis over bijwerkingen krijgen kinderen en jongvolwassenen in Nederland nog altijd SSRI's voorgeschreven waarvoor de afgelopen jaren vaker is gewaarschuwd.

De afgelopen twaalf maanden slikten 8.000 pubers (12 tot 18 jaar) en 32.000 jongvolwassen (18 tot 25 jaar) zo’n SSRI, zocht de Stichting Farmaceutische Kengetallen gisteren op. In totaal slikten ruim 600.000 mensen in Nederland zo’n antidepressivum. Paroxetine is in Nederland de meest gebruikte SSRI. De Nederlandse Zorgautoriteit schrijft in zijn Farmacotherapeutisch Kompas over paroxetine: „Bij patiënten jonger dan 25 jaar bestaat meer kans op suïcide en suïcidale gedachten en is goede vervolging aangewezen.” Het is overigens af te raden plotseling met het middel te stoppen.

De heranalyse is gedaan door onderzoekers die zich inspannen om verdachte medische onderzoeksgegevens te ‘restaureren’. Dit kon omdat GSK uiteindelijk de oorspronkelijke onderzoeksgegevens openbaar heeft gemaakt.

Marketing

De redactie van The BMJ, het medisch-wetenschappelijke tijdschrift dat het onderzoek publiceerde, is verklaard tegenstander van de beïnvloeding van onderzoekresultaten door de farmaceutische industrie. Redacteur Peter Doshi beschrijft nog eens hoe de industrie vanaf de publicatie in 2001 Study 329 gebruikte voor marketingdoeleinden. Artsen werden ertoe overgehaald om paroxetine ook aan depressieve kinderen voor te schrijven.

Doshi benaderde voordat de heranalyse van Study 329 verscheen (iedereen wist dat hij kwam) alle betrokkenen. Hij vroeg waarom het wetenschappelijke artikel dat er in 2001 over is gepubliceerd nooit is teruggetrokken. Maar onderzoekers, hun universiteiten, de hoofdredacteur van het publicerende tijdschrift en de uitgever (de beroepsorganisatie van Amerikaanse kinderpsychiaters) zwegen. Die American Academy of Child and Adolescent Psychiatry ontvangt jaarlijks 500.000 tot 1.000.000 dollar van farmaceutische industrieën, schrijft Doshi, ongeveer 5 tot 20 procent van de inkomsten. „Er wordt vaak gezegd dat de wetenschap zichzelf corrigeert”, schrijft Doshi. Hij vindt dat het systeem hier gefaald heeft.

Naschrift (17 sept 2015): In een eerdere versie van dit artikel stond dat paroxetine nog mag worden voorgeschreven aan kinderen jonger dan 18 jaar. Dat is echter sinds 2004 niet meer het geval. In de tekst hierboven is dat gecorrigeerd. [red.]

    • Wim Köhler