Werken voor 10 uur ’s ochtends, is dat ongezond?

Foto iStock

Elke dag vóór 10.00 uur beginnen met werken is ronduit ongezond. Dat vertelde Paul Kelley zijn toehoorders vorige week op het British Science Festival in Bradford. De ‘slaapexpert’, onderzoeker aan de Universiteit van Oxford, noemde het slaaptekort dat bij 9 tot 5-banen ontstaat zelfs “een vorm van marteling”, schreef The Independent.

Kelley stelt dat de menselijke biologische klok niet overeenkomt met de gangbare dagindeling van werknemers en leerlingen. Concentratie in de vroege ochtend is een probleem, vooral voor adolescenten. Hij stelt voor dat bedrijven en scholen voortaan later beginnen, “in het belang van de maatschappij”.

Want moe zijn op je werk kan best gevaarlijk zijn:

Maar klopt de uitspraak van Kelley wel?

Waar is het op gebaseerd?

Kelley en zijn collega-onderzoekers van de Universiteit Oxford beroepen zich in een wetenschappelijk artikel op eerdere studies over onder meer ‘sociale jetlags’. Zij zijn bezig met de voorbereiding van een eigen onderzoek met wisselende begintijden voor leerlingen van honderd Britse scholen, dat volgend schooljaar moet beginnen.

En, klopt het?

Het voorstel een uur of anderhalf uur later te beginnen met werk en school is niet nieuw. Maar Nederlandse ‘slaapspecialisten’ vinden dat de nuance ontbreekt in de uitspraken van Kelley. Want tijd is enigszins relatief, stelt Gerard Kerkhof, hoogleraar psychofysiologie aan de Universiteit van Amsterdam en verbonden aan het Slaapcentrum van Medisch Centrum Haaglanden:

“Daarom kunnen we ook zomer- en wintertijd invoeren. De streeftijd van tien uur lijkt me bedacht bij een borrel. Dan zijn veel mensen al uren wakker.”

Kelley heeft weinig gezegd over de biologische klok, die per mens verschilt. Kerkhof: “De begrippen van ochtend- en avondmens zijn niet te passeren. Het chronotype is grofweg voor 50 procent genetisch bepaald en 50 procent omgevingsbepaald. Wat de een prettig vindt, is voor de ander een crime. Dat is te veranderen door je schema van licht en donker aan te passen, maar dat is niet eenvoudig.”

De woorden van Kelley zijn niet per se onwaar. Bert van der Horst, hoogleraar chronobiologie van het Erasmus MC, legt uit dat het inwendige slaap-waakritme van mensen iets meer dan 24 uur duurt. Dat ritme past zich elke dag aan het daglicht aan, zodat de biologische klok wordt ‘gelijkgezet’.

“Opstaan met de wekker terwijl je inwendige klok zegt dat het nog geen tijd is om op te staan, kan een slaaptekort opleveren. Het risico wordt groter naarmate je meer een avondmens bent.”

Je leeftijd speelt een rol

Hoe belastend voor tienen beginnen is, hangt ook af van de leeftijd. Jonge kinderen zijn vroeg wakker, en tot hun twintigste verschuift het chronotype steeds meer richting avondmens. Daarna loopt het weer terug. De hoogleraren pleiten voor flexibele werktijden, zodat mensen aan de slag gaan wanneer ze op hun best zijn. Voor een bakker is een ochtendchronotype ideaal, een barman heeft meer aan een avondchronotype.

Kerkhof adviseert:

“Kies als bedrijf een kernperiode tussen 11.00 en 15.00 uur waarin iedereen aanwezig is, en houd de andere tijden open. Dat komt humeur, communicatie en prestatie ten goede.”

Niet synchroon leven met je inwendige klok kan een ‘ziekmaker’ zijn. Van der Horst: “Vroeg beginnen kan voor avondmensen ongezond zijn als zij door het aflopen van de wekker op werkdagen een slaaptekort opbouwen, wat leidt tot vermoeidheid en concentratieverlies. Daarbij speelt ook de lengte van de slaap een rol.”

De langetermijneffecten zijn onbekend. Wel vergroot nachtdienst of werk in verschillende tijdzones mogelijk het risico op borstkanker. Van der Horst: “Dat hebben we onlangs bevestigd in onderzoek met proefdieren. Daarom is het onderzoek wat Kelley wil doen met scholieren interessant, al is het jammer dat hij niet meet wat het later beginnen voor effecten heeft als de leerlingen ouder zijn.”

Kelley zegt desgevraagd dat hij in zijn onderzoek rekening heeft gehouden met het verschil tussen ochtend- en avondmensen. “De tijden die wij aanraden, passen beter bij de gemiddelde biologische klok. Sommige mensen hebben andere behoeften, maar met de tijden die wij voorstellen, zullen veel minder mensen problemen hebben dan nu.”

Conclusie

Slaaptekort is ongezond, daar zijn wetenschappers het over eens. Later beginnen zou voor een deel van de werknemers en leerlingen inderdaad een uitkomst kunnen zijn, omdat dat beter past bij hun interne klok. Maar er is ook een groep, de ochtendmensen, voor wie het juist beter is vroeg te beginnen met werken. De stelling ‘voor 10.00 uur beginnen met werken is ongezond’ is daarom half waar.

    • Michiel Dekker