Pro Antonioni, de beste regisseur aller tijden

Zijn meesterschap is omstreden. Beste regisseur aller tijden of hogepriester van een cinematografische dodencultus?

De eerste Antonioni-film die ik zag, was Professione: Reporter (1975). Ik moet een jaar of zestien, zeventien zijn geweest. Ik groeide op in een dorp zonder bioscoop en met een dieet à la ‘Veronica Meimaand Filmmaand’. En dan plotseling dit. Een film in een uiterst traag tempo, met wonderschone beelden die ik nog nooit gezien had. Dit kon film dus ook zijn. Vreemd, maar intrigerend, cerebraal en sexy tegelijk. Tegelijk met het ontdekken van Antonioni begreep ik dat de wereld groter was dan mijn benauwde dorp.

Antonioni staat voor die grotere wereld, maar vooral voor een type cinema dat meer doet dan simpelweg verhalen vertellen. Emoties worden vertaald in haarscherp gefotografeerde beelden, niet in woorden. De psychologie van de personages is nooit eenduidig of zelfs kenbaar. En filmbeelden kunnen zijn zoals schilderijen, perfect gekadreerd, met adembenemende composities.

Dat zijn films vaak de vorm hebben van een zoektocht, met ronddolende personages die soms zelfs letterlijk in de mist belanden, zoals in Identificazione di una donna (1982), is niet toevallig. Ze staan symbool voor Antonioni’s eigen rusteloze zoeken naar nieuwe vormen van expressie en het wanhopig speuren naar betekenis in een snel veranderende wereld. Vandaar ook dat die betekenis fluïde is en altijd bevraagd wordt, zoals in Blow-Up (1966). Sommigen ervaren die onderzoekende houding van Antonioni als vaag, pretentieus en kil. Toch is zijn werk onder de oppervlakte ook zeer emotioneel, zoals in de slotscène van zijn meesterwerk L’avventura (1960). Het verdriet van hoofdpersoon Claudia (Monica Vitti) over het overspel van haar minnaar Sandro wordt uitgedrukt in de ruisende bomen waar ze naar kijkt, met de rug naar ons toe. Dan komt Sandro schuldbewust uit het huis waar hij net een onenightstand had. Hij gaat op een bankje zitten en begint zachtjes te huilen. Claudia loopt naar hem toe en gaat achter hem staan. Haar weifelende hand strijkt uiteindelijk over zijn haren. Is het medelijden, vergeving, berusting? De toeschouwer mag er zelf over oordelen.

Een simpel beeld dat zonder woorden complexe emoties uitdrukt. Cinema heeft die kracht. Antonioni begreep dat als geen ander. Daarom blijft hij voor mij il maestro: de beste regisseur aller tijden.