Antidepressiva maken depri-pubers niet beter

ANP / Lex van Lieshout

Een middel tegen depressie (paroxetine), dat in Nederland sinds 2004 niet meer mag worden voorgeschreven aan jongeren onder de 18 jaar, werkt niet bij pubers met ernstige depressie en veroorzaakt alleen schade. Soms ernstige schade, zoals gedachten aan, en pogingen tot zelfdoding.

Dat is de conclusie van een heranalyse van internationale onderzoeksgegevens uit de jaren negentig. In 2001 leverden dezelfde gegevens een tegenovergestelde conclusie op: paroxetine wérkt tegen depressie bij jongeren en heeft nauwelijks bijwerkingen. Het was onderzoek onder 275 12- tot 18-jarigen, gesponsord door de farmaceutische industrie.

De nieuwe publicatie, vannacht door het medische tijdschrift The BMJ online gezet, is de definitieve ontmaskering van een onderzoek waar al een jaar na de publicatie in 2001 bezwaar tegen werd gemaakt. Eerder is bijvoorbeeld aangetoond dat paroxetinefabrikant Smith Kline Beecham (tegenwoordig onderdeel van GSK) gegevens over schadelijke bijwerkingen ‘onzichtbaar’ heeft gemaakt en achtergehouden. Die fraude droeg belangrijk bij aan de hoogte van de recordboete van 3 miljard dollar die GSK in 2012 voor wangedrag de Amerikaanse overheid betaalde.

Nog altijd voorgeschreven

Ondanks de twijfels over de werkzaamheid en schadelijkheid krijgen kinderen en jongvolwassenen in Nederland nog altijd SSRI’s voorgeschreven waarvoor de afgelopen jaren vaker is gewaarschuwd (Erratum: paroxetine mag in Nederland sinds 2004 niet meer worden voorgeschreven aan kinderen jonger dan 18 jaar). Afgelopen jaar (van augustus 2014 tot augustus 2015) slikten 8.000 12- tot 18-jarigen een SSRI en 32.000 18- tot 25-jarigen, heeft een een onderzoeker van de Stichting Farmaceutische Kengetallen gisteren opgezocht.

Paroxetine is in Nederland de meestgebruikte SSRI. In totaal slikten ruim 600.000 mensen in Nederland zo’n antidepressivum. De Nederlandse Zorgautoriteit schrijft in zijn Farmacotherapeutisch Kompas over paroxetine:

“bij patiënten jonger dan 25 jaar bestaat meer kans op suïcide en suïcidale gedachten en is goede vervolging aangewezen.”

Oorspronkelijke onderzoeksgegevens openbaar

De heranalyse is gedaan door onderzoekers die zich inspannen om verdachte, stilgezwegen of ‘verlaten’ medische onderzoeksgegevens te ‘restaureren’. In de rechtszaken tegen GSK is de oorspronkelijke studie uit 2001 bekend geworden als Study 329. We beschouwen, schrijven de onderzoekers, “Study 329 als een voorbeeld van een onderzoek waarover verkeerd is gepubliceerd en dat aan restauratie toe is”.

De heranalyse was mogelijk doordat GSK uiteindelijk de oorspronkelijke onderzoeksgegevens openbaar heeft gemaakt. Het gerestaureerde resultaat lijkt in niets op zijn historische voorbeeld.

De redactie van The BMJ (vroeger: The British Medical Journal), het medisch-wetenschappelijke tijdschrift dat het onderzoek afgelopen nacht publiceerde, voert al jaren actie om de invloed van de farmaceutische industrie op onderzoekresultaten te beperken. Voor de nieuwspagina’s van het tijdschrift beschrijft redacteur Peter Doshi hoe de industrie vanaf de publicatie in 2001 Study 329 gebruikte voor marketingdoeleinden. Artsen werden ertoe overgehaald om paroxetine ook aan depri-kinderen voor te schrijven omdat de studie had laten zien dat het middel “opmerkelijk veilig is en goed werkt”. Later kwamen de schandalen van slecht gerapporteerde zelfmoordgedachten aan het licht.

Antwoord bleef uit

Doshi beschrijft hoe hij voor de publicatie van deze heranalyse (iedereen wist dat hij kwam) alle betrokkenen bij Study 329 vroeg waarom de publicatie ervan nooit teruggetrokken is. Maar onderzoekers, hun universiteiten, de hoofdredacteur van het publicerende tijdschrift en de uitgever (dat is de beroepsorganisatie van Amerikaanse kinderpsychiaters) gaven geen antwoord op vragen van Doshi en andere critici.

Die American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP) ontvangt jaarlijks 500.000 tot 1.000.000 dollar van farmaceutische industrieën, schrijft Doshi, ongeveer 5 tot 20 procent van de inkomsten. Kritische leden worden inmiddels tegengewerkt en de aankomend voorzitter is een van de 22 auteurs van Study 329. “Er wordt vaak gezegd dat de wetenschap zichzelf corrigeert”, schrijft Doshi. Hij vindt dat het systeem hier gefaald heeft.

Erratum: in een eerdere versie van dit bericht stond dat paroxetine in Nederland nog mag worden voorgeschreven aan kinderen jonger dan 18 jaar. Dat is niet juist. Sinds 2004 mag dat niet meer.