Frutiger laat ruim 40 lettertypes na

Adrian Frutiger (1928-2015)

Letterontwerper

Leesbaarheid stond voor Adrian Frutiger voorop. Zijn letters sieren onder meer luchthavens.

Adrian Frutiger

A drian Frutiger vergeleek een letter graag met een lepel. „Als je ’s avonds nog weet welke vorm de lepel had waarmee je ’s middags soep hebt gegeten, is de vorm van de lepel niet goed.” Voor letters gold volgens hem hetzelfde: als je bij het lezen ervan aan lezen dacht, dan was het een slecht ontworpen schrift.

Donderdag overleed de Zwitser Frutiger in zijn woonplaats Bremgarten bei Bern, hij was 87 jaar en al geruime tijd ziek. Het nieuws over zijn overlijden bereikte eerst de grafische wereld, waar hij meer roem genoot dan bij het brede publiek. Toch kennen wij hem allemaal – althans zijn letters. Want de ‘Univers’, het lettertype zonder versieringen dat hij in 1957 ontwierp, is alomtegenwoordig: in elke computer, maar ook in logo’s van bedrijven en op bewegwijzeringsborden overal ter wereld.

In 1976 kreeg hij opdracht een schrift te ontwerpen voor de Franse luchthaven Roissy. Over dit lettertype, net als de Univers schreefloos, dat hij aanvankelijk de naam van de luchthaven gaf, was hij zo tevreden dat hij het na enkele verbeteringen zijn eigen naam schonk. De ‘Frutiger’, een lettertype dat nog steeds op luchthavens en in het openbaar vervoer wordt gebruikt, was geboren. Ook dagblad Trouw verscheen dertien jaar lang in dit lettertype.

Frutiger schrok er niet voor terug om letters te ontwerpen voor een taal die hij niet machtig was. In 1967 tekende hij het Indische schrift Devanagari, in 1970 het Tamil. Bekend werd hij ook met OCR-B, het eerste lettertype dat door de computer kon worden ‘gelezen’.

Oorspronkelijk had Frutiger, zoon van een wever, beeldhouwer willen worden. Zijn tekenleraar raadde hem echter aan een praktischer beroep te kiezen. Zo kwam het dat hij het vak van typograaf leerde bij een drukkerij in Interlaken. Vervolgens studeerde hij kalligrafie aan de school voor kunstnijverheid in Zürich.

„Zijn afstudeerscriptie, over de geschiedenis van het schrift, illustreerde hij met prachtige, zelfgemaakte houtsnedes”, vertelt letterontwerper Erik van Blokland. Dat werk, dat in 1952 in boekvorm verscheen, trok de aandacht van de Parijse letterzetterij Deberny & Peignot, waar hij een baan kreeg als letterontwerper. Hier ontwierp hij onder meer de Univers. Later richtte hij zijn eigen bureau op.

De druktechnieken veranderden snel. De loden letters maakten plaats voor letters uit de computer. „Wat Frutiger typeerde, is dat hij zich makkelijk aanpaste aan nieuwe technieken”, zegt Blokland. „Loden letters waren er maar in één variant, maar Frutiger ontwierp de Univers meteen als een familie met 21 varianten.”

Over de manier waarop Frutiger zijn letters ontwierp gaan verschillende verhalen. Volgens sommigen sneed of knipte hij vormen uit zwart papier, die hij vervolgens assembleerde tot nieuwe letters. Maar dat zou mythevorming kunnen zijn. „Voor zover ik weet werkte hij net als elke andere letterontwerper: met potlood en inkt”, zegt letterontwerper Gerard Unger, die hem beroepsmatig goed kende. „Wat ik bewonder in zijn oeuvre, is de variatie in ontwerpen. Hij zat niet aan één lettertype gebakken.” Frutiger laat meer dan 40 lettertypen na.

Het persoonlijk leven van Frutiger werd getekend door het verlies van zijn eerste vrouw, die in het kraambed stierf, en zijn twee dochters uit zijn tweede huwelijk, die jong overleden. Zijn tweede vrouw, een theologe, overleed vlak voor hij tachtig werd.