De dissident is er in Londen bij

Kunstenaar Ai Weiwei voor zijn werk ‘Straight’ in de Royal Academy of Arts in Londen. AFP PHOTO / LEON NEA

Honderd tentoonstellingen had de Chinese kunstenaar Ai Weiwei de afgelopen vijf jaar. Honderd waar hij door zijn gevangenschap, zijn huisarrest en het innemen van zijn paspoort niet bij was. Maar onverwacht kreeg hij eind juli toestemming om naar het buitenland te reizen – en dus kon hij in de Royal Academy of Arts in Londen zelf zijn werk opstellen. „Een nieuwe ervaring”, vertelde hij vrijdag tijdens een persgesprek.

De tentoonstelling, simpelweg Ai Weiwei genoemd, was bedoeld als eerbetoon. De kunstenaars van de Royal Academy, onder wie Tracey Emin en Damien Hirst, maakten Ai in 2011, toen hij gevangen zat, erelid. En alle leden mogen hun werk exposeren. Met de gedachte dat de Chinees niet naar Londen kon komen, filmde creatief directeur Tim Marlow de zalen, en stuurde Ai een plattegrond van de galerie in Burlington House. In zijn studio in Beijing bedacht die wat hij wilde laten zien: een overzicht van zijn carrière. „Gelukkig waren er geen grote verrassingen toen ik het gebouw in het echt zag”, zei Ai.

Het resultaat is indrukwekkend. Het is alsof Burlington House met zijn grote Victoriaanse ruimten en hoge plafonds is gemaakt voor Ai’s werk. Terwijl dat in één geval andersom geldt: in de koepel hangt Bicycle Chandelier, een speciaal voor deze tentoonstelling gemaakte kroonluchter van aan elkaar gelaste fietsen en kristallen.

Zoals bij al Ai’s werk kun je de kroonluchter op twee niveaus bekijken: als een intrigerend kunstwerk én als een reactie op het Chinese bewind. Het is een verwijzing naar de kandelabers die hangen in de Grote Hal van het Volk op het Plein van de Hemelse Vrede, en naar de Fortune-fietsen die uit het straatbeeld van Shanghai zijn verdwenen door de komst van de auto.

He Xie (2011) lijken goedkope plastic speelgoed krabbetjes, opeen geveegd in een hoek. Hoe dichterbij je komt, hoe duidelijker wordt dat ze met de hand, en van porselein zijn gemaakt. Maar ook de schaaldieren zijn meer dan mooi: het woord ‘krab’ en het woord ‘harmonieus’ klinken in het Chinees bijna hetzelfde. Het tweede wordt door de overheid in propaganda gebruikt, het eerste is daardoor voor activisten een synoniem voor censuur geworden.

In eerder werk gaat het om het materiaal, dat Ai redde uit gesloopte tempels: het acrobatische Grapes (2010), 27 krukjes die samen op drie poten balanceren, of Table with Two Legs on the Wall (1997).

Het meest bijzonder is de grote lichte ruimte waarin Straight en Act of Naming zijn opgesteld, zijn reactie op de aardbeving in Sichuan in 2008. Het eerste dat je ziet, is 200 ton stalen roeden, normaal gebruikt ter versteviging van beton, als een dekbed op de vloer. Dan valt op dat ze door de manier waarop ze zijn opgestapeld veel weg hebben van een aardkorst. Er omheen lopend, dat de afbrekingen lijken op een seismograaf.

De roeden zijn afkomstig uit het puin dat overbleef na de aardbeving. Ai’s medewerkers hamerden ze weer recht – alsof ze nooit zijn gebruikt. De vijfduizend namen aan de muur zijn die van de schoolkinderen die in Sichuan om het leven kwamen. Het is moeilijk niet ontroerd te raken.

De laatste zaal is gewijd aan zijn gevangenschap. Zes enorme kijkdozen laten zien hoe hij 81 dagen in een kleine ruimte vastzat. Ieder minutieus detail heeft Ai onthouden. Het behang in de zaal bestaat uit gouden handboeien, gouden bewakingscamera’s en gouden vogeltjes – die erg lijken op het vogeltje van Twitter.

Ai noemde het vrijdag „emotioneel” om in Londen te zijn. Eén grote vraag blijft. Kan hij nog terug naar Beijing? „We zullen het merken.”