Contra Mantelpakje in de mist, zombie in smoking

Michelangelo Antonioni was een visueel genie. Spartaanse, perfect gecomponeerde shots, barstend van suggestie. Prachtige lange takes met elegant glijdende camera. Een openbaring: van hem was er maar één.

Althans: dat ware beter geweest. Maar Antonioni vond te veel navolgers die zijn humorloze levensgevoel uitdroegen zonder zijn brille en een bloedloos, kunstmatig arthouse-getto in de film schiepen.

Bij Antonioni zijn de steekwoorden ‘leegte’ en ‘stilte’. Mantelpakjes in de mist, zombies in smoking: ze zwelgen in eigen wanhoop, falen, verdwalen, lossen op in het niets – een cinematografische dodencultus. Zelf in het swingende Londen van Blow-Up lijkt een concert van The Yardbirds een wassenbeeldenmuseum: bijna niemand beweegt. De enige met een sprankje leven in Antonioni’s modernisme-trilogie – L’avventura, La notte, L’eclisse – is zijn muze Monica Vitti.

Critica Pauline Kael ging in 1962 onder anderen Antonioni te lijf in haar essay The Come Dressed as the Sick Soul of Europe-parties. Ze vreesde dat zijn ascetisme film berooft van alles wat het vreugdevol en dramatisch maakt: uitdrukking, actie, detail, plot. Zodat bioscoopbezoek geen pretje meer is maar een demonstratie van goede smaak en cultureel verantwoordelijkheidsbesef. Het aardige van film is dat iedereen er nog een mening over durft te hebben, vervolgde Kael. Maar à la Antonioni wordt het zoiets als abstracte kunst of modern klassiek: kunstvormen waarover alleen een kaste van curators en critici nog iets vindt.

Welbeschouwd lijkt Antonioni op fotograaf Thomas in Blow-Up, die acteurs als insecten in frames prikt en zo extreem focust dat ze onherkenbaar worden. Want kwam iemand zijn moderne mens ooit in het echt tegen? Verveeld, vervreemd, ontworteld, bevroren, onmachtig om gevoel te uiten of te communiceren? Bestond hij al, dan stierf hij uit in de jaren zestig: de toekomst was aan emotioneel exhibitionisme. Verveling is geen ‘moderne ziekte’ maar een romantische 19de-eeuwse pose die tot op heden in zwang is onder pubers. Je zegt weinig over de mens door daarop te focussen. Wel draag je eraan bij, schreef Kael al.