Bild spreekt het gevoel aan, het oudste deel van het menselijk brein’

Dat schreef de Duitse krant Bild, vorige week.

Illustratie Robin Heman Illustratie Robin Héman

De aanleiding

De Duitse krant Bild maakte vorige week een statement: een krant zonder foto’s. Zo wilde Bild het belang van beeld aantonen. Er was namelijk veel kritiek geweest op een grote foto van de verdronken Syrische peuter Aylan Kurdi in die krant. De combinatie van tekst en foto is belangrijk voor Bild, schreef de redactie. En ook: „Bild spreekt het gevoel aan, het oudste deel van het menselijk brein.”

Maar klopt dat? Is het gevoel het oudste deel van het menselijk brein, en ervaren we daardoor emoties bij het zien van de foto van Aylan?

Waar is het op gebaseerd?

We mailen met de auteur van het stuk, Alexander von Schönburg. Hij noemt het „algemeen bekend” dat de basisemoties verankerd zijn in de oudste delen van het brein.

En, klopt het?

Laten we eens kijken in het brein. Hoe is dat eigenlijk opgebouwd? We kunnen drie lagen onderscheiden: de onderste laag is de hersenstam, waar zich heel veel vitale functies bevinden, zoals ademhaling, hart- en bloeddrukregulatie. Daarboven zit het gebied waar we ons emotionele leven aan te danken hebben, het limbisch systeem. De buitenste laag is de hersenschors, waardoor we goed kunnen nadenken en handelen.

Maar welk van die lagen bestaat het langst? Wetenschappers zijn het erover eens: dat is de hersenstam, die bestaat honderden miljoenen jaren en werd ook al in reptielen gevonden om vitale functies te reguleren.

De gevoelens voor pijn en de neiging om te vluchten of te vechten zijn ingebouwd in het oudste deel van het brein, vertelt hoogleraar psychologische functieleer aan Universiteit Utrecht Jack van Honk. „Basisemoties zoals pijn, extreme angst en agressie zetten aan tot actie via het oudste deel van het brein.”

„De hersenstam levert een bijdrage aan emotie”, bevestigt ook Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Waar die bijdrage uit bestaat? Als je angstig bent en begint te zweten of de hartslagfrequentie stijgt, is dat begonnen bij de hersenstam. In samenwerking met andere gebieden zet die het proces vervolgens in gang.

Maar de auteur van het Duitse artikel doelt op complexere gevoelens: namelijk de emoties waarbij associaties moeten worden gemaakt. We moeten de foto van het verdronken jongetje koppelen aan de kennis dat hij een Syrische vluchteling is. Zoals bij de Duitse krant: de combinatie van tekst en beeld. In de psychologie heet dat proces emotionele beleving, legt Scherder uit. Op die manier kun je dus sociale pijn voelen.

Waar vindt dat associëren dan plaats? Het zogenoemde limbisch systeem selecteert emotionele informatie en stuurt die door naar de hersenschors, vertelt Wim Ghijsen, neurobioloog en docent aan de Universiteit van Amsterdam. De hersenschors wordt bij mensen ook wel de neo-cortex genoemd. Deze beslaat een gigantisch oppervlak, zodat wij weten dat pijn woede kan oproepen, maar ook angst. Dat is afhankelijk van de situatie.

We hebben de neocortex daarom echt nodig om verdrietig te worden van de foto van de verdronken Aylan. De grote vraag is nu dus of de neocortex tot het oudste deel van het menselijk brein behoort. Nee, zeggen zowel Scherder, Van Honk als Ghijsen. De neocortex ontwikkelde zich pas als laatste. „Ongeveer 25 miljoen jaar geleden. De hersenstam is 600 miljoen jaar ouder”, schat Scherder.

Conclusie

Kijk je naar basisemoties zoals agressie en angst als gevolg van vecht- en vluchtreacties, dan kun je inderdaad concluderen dat die horen tot het oudste deel van het menselijk brein. Maar Bild spreekt expliciet over de combinatie van tekst en foto. Om emoties aan kennis te koppelen heb je meer hersenlagen nodig dan alleen de hersenstam. We beoordelen de stelling daarom als half waar.

Ook een bewering zien langs komen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt