Dit is wat je moet weten om de vluchtelingencrisis te begrijpen

De ontwikkelingen in de vluchtelingencrisis volgen elkaar zo snel op, dat het soms moeilijk is om te begrijpen wat er allemaal aan de hand is. Lees hier de soms ongemakkelijke antwoorden op twintig vragen over de vluchtelingencrisis.

De Macedonische politie probeert de stroom migranten in bedwang te houden bij de grens met Griekenland, in de buurt van het plaatsje Idomeni. Foto Reuters / Yannis Behrakis

Al maanden komen per dag honderden migranten aan in Europa. Dit jaar werden er al meer dan 350.000 geteld. Duizenden anderen staken ongemerkt de grenzen over. Maar wat is nou het verschil tussen migranten en vluchtelingen? Hoeveel mensen komen er uit Syrië? Helpen al die goedbedoelde hulpacties wel? Lees hier de soms ongemakkelijke antwoorden op tweeëntwintig vragen over de vluchtelingencrisis.

Antwoorden door Wilmer Heck en Marc Leijendekker

1. Wat is de migrantencrisis?

Dat is een omstreden vraag. Waar veel politici en media praten over een migrantencrisis, zegt een hulporganisatie als UNHCR (de VN-vluchtelingenorganisatie) dat ‘vluchtelingencrisis’ een beter woord is, omdat het voor verreweg het grootste deel gaat om mensen die zijn gevlucht voor oorlog en vervolging. Hoe dan ook: de problemen zijn ontstaan doordat honderdduizenden mensen vanuit landen buiten Europa, met Turkije en Libië als de belangrijkste draaischijven, proberen naar Europa te komen op een ongeorganiseerde manier. Ze steken met bootjes de Middellandse Zee over, komen terecht op eilanden die helemaal niet berekend zijn op de opvang van zo veel mensen, en proberen daarna op allerlei manieren verder te komen naar EU-landen meer in het noorden. Dit is een crisis geworden omdat de Europese landen niet voorbereid waren op zo’n sterke stijging. Sommigen zeggen dat het in wezen gaat om een politieke crisis, omdat een oplosbaar probleem wegens politieke verdeelheid niet opgelost wordt. Een andere reden om van een crisis te spreken is dat er duizenden doden zijn gevallen bij de vaak gevaarlijke oversteek van de Middellandse Zee – volgens de UNHCR dit jaar al 2900.

Routes met aantal vluchtelingen en aantal doden dit jaar:
kaart routesvluchtelingen

2. Wat is het verschil tussen vluchteling en migrant?

Een vluchteling is iemand die uit zijn land is gevlucht om te ontkomen aan oorlog of vervolging, voor wie het gevaarlijk is om terug te keren, en die aanspraak kan maken op hulp en bescherming. In de Vluchtelingenconventie van 1951 staat beschreven wat de rechten zijn van iemand die erkend is als vluchteling. Volgens de UNHCR waren er eind 2014 wereldwijd 19,5 miljoen vluchtelingen.

Een migrant heeft er eigener beweging voor gekozen naar een ander land te gaan. Niet omdat hij of zij direct wordt bedreigd, maar om op zoek te gaan naar werk, goed onderwijs, een beter leven, of om familie achterna te reizen. “In tegenstelling tot vluchtelingen die niet veilig kunnen terugkeren, staan migranten niet voor zo’n beletsel om terug te keren”, zegt de UNHCR.

De VN-organisatie vindt het onderscheid belangrijk. Iedereen vluchteling noemen “kan publieke steun voor vluchtelingen en het instituut asiel ondermijnen.

[…] We moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten van migranten worden gerespecteerd. Tegelijkertijd moeten we ook een passend juridisch antwoord bieden aan vluchtelingen, wegens hun hachelijke situatie.”

Maar dat is de theorie. Er is een groot grijs gebied tussen arbeidsmigranten aan de ene kant en vluchtelingen die zijn weggegaan omdat de grond hun te heet onder de voeten werd aan de andere kant. Iemand die jaren geleden als migrant naar Libië is gegaan omdat daar veel werk was, kan nu als vluchteling op een bootje naar Italië zijn gestapt omdat het in Libië te gevaarlijk is geworden. Bovendien wordt de vluchtelingenstatus verleend door afzonderlijke landen, niet door de UNHCR. En die landen denken vaak verschillend over de vraag of iemand volgens de juridische definitie wel echt een vluchteling is. Daarom kunnen asielzoekers zowel migranten als vluchtelingen zijn. Wordt de asielaanvraag toegewezen, dan wordt de betrokkene ook in het ontvangende land een vluchteling – dit gebeurt bij vrijwel alle Syriërs, en daarom doen ook andere migranten zich als Syriër voor. Wordt de aanvraag afgewezen, dan vindt het ontvangende land de betrokkene een migrant.

3. Waar komen al die vluchtelingen vandaan?

Verschillende hulporganisaties geven verschillende cijfers. De Organisatie voor Internationale Migratie meldde eind vorige week dat er dit jaar al 434.000 bootvluchtelingen zijn gekomen. Volgens de meest recente gegeven van de UNHCR ligt dit aantal iets lager, op ruim 380.000. Op zijn overzichtspagina schrijft de UNHCR dat 89 procent van de mensen die per boot naar Europa zijn gekomen, vluchtelingen zijn uit de toptien van vluchtelingenlanden. De helft van hen komt uit Syrië, bijna een achtste uit Afghanistan. De andere landen zijn, in volgorde van belangrijkheid, Eritrea, Nigeria, Somalië, Pakistan, Irak, Soedan, Gambia en Bangladesh.

kaart nationaliteitmigranten

4. Waarom komen ze nu?

Ze komen al jaren, eigenlijk al sinds midden jaren negentig, toen vaak uit Irak. De stroom is dit jaar alleen extra groot geworden. Vorig jaar reisden al 219.000 mensen over zee naar de EU, terwijl dat er nu al meer dan 411.000 zijn. Voor die toename zijn uiteenlopende redenen. De belangrijkste is de uitzichtloosheid van de oorlog in Syrië. Die lijkt niet te luwen, waardoor mensen de hoop opgeven dat ze naar hun moederland terug kunnen keren. Daar komt bij dat de situatie voor vluchtelingen in veel landen rondom Syrië verslechtert, onder andere doordat hulporganisaties te weinig geld van donorlanden ontvangen om de vluchtelingen goed onderdak, voedsel, gezondheidszorg en onderwijs te bieden. Bovendien kunnen ze in bijvoorbeeld Turkije geen permanent asiel krijgen en in veel Europese landen wel. Daarnaast hebben migranten vooral dit jaar de Westelijke Balkanroute via Griekenland en Hongarije ontdekt, die een stuk veiliger is dan een lange reis over de Middellandse Zee richting Italië. Er reizen vrijwel geen Syriërs meer via Italië. In juni kwamen volgens de VN voor het eerst meer vluchtelingen aan in Griekenland dan in Italië, en dat is daarna zo gebleven.

5. Wat is er aan de hand in Syrië?

In Syrië, waar ongeveer de helft van de vluchtelingen vandaan komt, heerst al jaren een bloedige opstand tegen het autoritaire regime van president Assad. De strijd heeft steeds meer een sektarisch karakter gekregen. Het door alawieten (stroming binnen de shi’itische islam) gedomineerde regime wordt bestreden door diverse sunnitisch-islamitische strijdgroepen, waarvan Islamitische Staat de bekendste is. IS staat bekend om de massamoorden die het pleegt op andersgelovigen, maar veruit de meeste slachtoffers in de strijd zijn sunnitische burgers die worden bestookt door het Syrische regeringsleger van Assad. Reden genoeg dus voor miljoenen Syriërs om op de vlucht te slaan.

Twitter avatar IOM_news IOM Breaking: 175,000 migrants from Syria have reached Greece in 2015, double previous estimate. #MissingMigrants http://t.co/TR3d4ZlUAD

6. Wat is er aan de hand in andere landen waar de vluchtelingen vandaan komen?

Andere grote groepen vluchtelingen zijn momenteel de Afghanen en Eritreeërs. In Afghanistan woedt al tientallen jaren oorlog. De fundamentalisch-islamitische Talibaan-beweging probeert de regering omver te werpen van de door het Westen gesteunde president Ashraf Ghani. In Eritrea is dictator Isaias Afewerki aan de macht. Hij verplicht jonge mannelijke onderdanen tot een dienstplicht voor onbepaalde tijd, die in de praktijk een slavenbestaan betekent en tewerkstelling bij grote infrastructurele projecten. Het voorwendsel voor de dienstplicht is de vermeende dreiging van buurland Ethiopië waar Eritrea zich in 1991 na een oorlog van wist af te scheiden. Tegenstanders van het regime worden opgesloten en soms gemarteld. Volgens de VN is waarschijnlijk sprake van misdaden tegen de menselijkheid.

De overige migranten zijn afkomstig uit een reeks van landen. Soms gaat het om mensen die oorlogen ontvluchten zoals in Irak of Somalië. Anderen komen uit arme landen en hopen in Europa een beter bestaan op te bouwen.

Twitter avatar Refugees UN Refugee Agency 78% are from the world’s top 10 refugee producing countries. #Europe #Mediterranean http://t.co/ov6Jvx0dB6 http://t.co/OC8ztjZp5Z

De ‘migrantenexodus’ uit Eritrea, uitgelegd door Al Jazeera

7. Hoe erg is deze migrantencrisis vergeleken met andere vluchtelingenstromen?

Eind 2014 was wereldwijd een recordaantal van 19,5 miljoen mensen op de vlucht. De honderdduizenden mensen die momenteel via de Middellandse Zee richting Europa trekken, vormen daar maar een beperkt aantal van, de meesten worden opgevangen in de regio. Het is wel zo dat het aantal migranten via de Middellandse Zee richting Europa niet eerder zo groot was. Het aantal vluchtelingen dat naar Nederland komt, ligt nog onder recordniveaus. Zo gaf Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog onderdak aan een miljoen Belgische oorlogsvluchtelingen. In de recente geschiedenis zorgde vooral de Joegoslavië-oorlog voor veel vluchtelingen richting West- Europa. Door deze oorlog sloegen zes miljoen mensen op de vlucht.

In 1994 zorgde dat in Nederland voor een record van meer dan 50.000 asielzoekers. Vorig jaar waren dat er in Nederland, toen de huidige vluchtelingenstroom al volop op gang was, ruim 26.000. Dit jaar worden er zo’n 35.000 verwacht, het gemiddelde van het aantal asielzoekers in de jaren negentig. Maar je moet niet alleen naar de aantallen kijken. Sommige migratiedeskundigen zeggen dat de problemen nu groter zijn dan in de jaren negentig, omdat de vluchtelingen sneller komen, omdat er meer politieke verdeeldheid is over of, hoe en waar ze moeten worden opgevangen, omdat het om vluchtelingen van buiten de Europese Unie gaat, en omdat er zo veel mensen omkomen op weg naar de EU.

8. Hoeveel mensen worden in de regio opgevangen?

Politici in het Westen presenteren ‘opvang in de regio’ vaak als oplossing voor de vluchtelingenstroom richting Europa. Opmerkelijk daarom is dat veruit het grootste deel van de vluchtelingen nu al in de regio wordt opgevangen. Nog steeds bevinden zich miljoenen Afghaanse vluchtelingen in Iran en Pakistan, terwijl slechts een klein deel naar Europa trekt. Zo’n 95 procent van de ongeveer vier miljoen Syriërs die hun land zijn ontvlucht, bevindt zich in vijf landen: Turkije, Libanon, Jordanië, Irak en Egypte. VN- vluchtelingenorganisatie UNHCR beklaagt zich over onvoldoende financiering door donorlanden, waardoor de omstandigheden voor gevluchte Syriërs in de regio verslechteren. Zo is er in Libanon vaak niet voldoende voedsel meer. Hierdoor ontstaat een extra prikkel om de regio te verlaten en richting Europa te trekken.

1KaartSyriersvooralnaarbuurlanden

9. Waarom willen ze allemaal naar Duitsland/Zweden?

Bij migranten en mensensmokkelaars is bekend dat deze landen een ruimhartig asielbeleid kennen. Zo krijgen mensen uit Syrië in Duitsland en Zweden automatisch asiel. In Nederland maken zij daar overigens ook een zeer grote kans op. Migranten trekken dus simpelweg naar die landen waar hun kansen het grootst zijn. Niet alle migranten trekken naar Duitsland en Zweden. Zo proberen economische migranten, die weten dat hun kans op asiel klein is, vaak het Verenigd Koninkrijk te bereiken, omdat ze daar makkelijker aan illegaal werk denken te komen. Ook andere Europese landen vangen flinke aantal migranten op. Bij hun overwegingen voor een bepaald land laten migranten vaak ook de vraag meespelen of er al familie in dat land woont.

10. Wat zijn de verschillen tussen de Europese gastlanden?

Er zijn duidelijk verschillen in de mogelijkheden die vluchtelingen in de verschillende EU-landen hebben. In Zweden bijvoorbeeld mag een asielzoeker meteen gaan werken, elders mag dat niet. In Duitsland is de opvang in het algemeen goed georganiseerd. De meeste Syriërs willen dan ook het liefst naar Duitsland of Zweden – en dat is ook omdat ze daar al vaak familie hebben zitten. De kwaliteit van de opvangcentra loopt sterk uiteen, niet alleen tussen landen, maar ook binnen landen. Met name in Griekenland en Hongarije is de opvang geïmproviseerd of ontbreekt die volledig.

UNHCR maakte een filmpje over de situatie in Hongarije:

Niet overal heb je ook dezelfde kans om asiel te krijgen. Syriërs en Eritreërs worden bijna overal in de EU als vluchteling erkend. Ook het merendeel van de meeste Afghaanse asielverzoeken wordt goedgekeurd. Maar kom je uit Irak of Pakistan, dan zijn er duidelijk verschillen per land. Tot nu toe is het asielbeleid een nationale bevoegdheid. Maar om te voorkomen dat asielzoekers gaan shoppen, pleit de Europese Commissie ervoor om steeds meer één lijn te trekken.

11. Waarom reageert Europa zo traag?

Italië had al zeker een jaar om meer aandacht voor dit thema gevraagd, net als de hulporganisaties. Dat leverde weinig reacties op. Veel andere EU- landen beschouwden het niet als hun probleem. En het is ook zo dat de aantallen mensen die per boot kwamen, pas dit voorjaar enorm begonnen te stijgen. Daarbij komt dat de mensen die vanuit Libië naar Italië kwamen, lang niet allemaal vluchtelingen zijn. Volgens een ruwe schatting waren de helft echt vluchtelingen (zie ook vraag 2), en de andere helft migranten die uit Afrikaanse landen vertrokken waren om te proberen in Europa een beter leven op te bouwen.

De eerste grote schok voor Europa kwam dit jaar eind april, toen voor de kust van Libië een boot omsloeg met honderden mensen aan boord. Het wrak met opgesloten mensen ligt nog op de zeebodem. Volgens schatting van overlevenden en hulporganisaties zijn daarbij zeker 800 mensen omgekomen. Eind april belegde Europa een migratietop, maar ook daar was van echte urgentie nog weinig te merken. De Europese Commissie kwam in mei met een aantal voorstellen, maar daar werd lauw op gereageerd. De Griekse crisis eiste toen ook nog erg veel energie en aandacht. Het echte gevoel van urgentie kwam pas pas eind juni, op een nieuwe Europese top. Bondskanselier Merkel nam het voortouw. Twee dingen werden in de loop van de zomer voor iedereen duidelijk: het gaat om enorme aantallen mensen, en het gaat steeds meer om Syrische vluchtelingen die vanuit Turkije en Griekenland naar andere Europese landen proberen te komen.

12. Waarom doen de Verenigde Staten niets?

De VS zijn lang verweten veel te weinig te doen voor de vluchtelingen, met name die uit Syrië en Afghanistan. Dat zijn landen waar de VS een belangrijke rol spelen of hebben gespeeld. Sinds in 2011 het geweld uitbrak in Syrië, hebben de VS niet meer dan 1500 Syrische vluchtelingen opgenomen. President Obama heeft gezegd dat de VS volgend jaar 10.000 vluchtelingen zullen opnemen. Critici in eigen land vinden dit te weinig en vinden dat er veel meer Syrische vluchtelingen moeten worden toegelaten. Een probleem is dat het proces heel anders verloopt. Het gaat hier niet om mensen die al op Amerikaans grondgebied zijn, zoals de vluchtelingen die op Europese bodem zijn. De UNHCR stelt aan Washington vluchtelingen voor die voor asiel in aanmerking zouden komen. Daarop volgen langdurige en uitgebreide achtergrondchecks, die vaak maanden in beslag kunnen nemen.

13. Wat doen wij al in de regio om te helpen?

De Europese Commissie heeft voorgerekend dat de EU plus de lidstaten sinds 2011 meer dan 3,9 miljard euro beschikbaar hebben gesteld om Syriërs te helpen, in hun eigen land en in de buurlanden waar veel Syrische vluchtelingen worden opgevangen: Libanon, Turkije, Jordanië en Irak. Daarnaast is er een trustfonds van de Europese Unie waaruit speciale projecten betaald kunnen worden. Zo zijn er eerder deze week twee projecten in gang gezet voor beter onderwijs en betere voeding voor 240.000 Syrische vluchtelingen in Turkije. Een derde geldstroom is 175 miljoen euro voor Turkije, bedoeld als bijdrage voor de opvang van Syrische en Irakese vluchtelingen. Voor humanitaire hulp en medische zorg voor ontheemden in Irak (waaronder de Koerdische gebieden) heeft Brussel 65 miljoen euro beschikbaar gesteld.
Is dat genoeg? Nee. De UNHCR rekent voor dat dit jaar 4,5 miljard euro nodig is voor het overkoepelende hulpprogramma voor Syriërs, het Syria Refugee and Resilience program. Daarvan is 37 procent gedekt, zei UNHCR woordvoerder Melissa Fleming. Het Wereldvoedselprogramma, verantwoordelijk voor voedselhulp, heeft vorig maand de voedseldistributie voor 1,3 miljoen Syriërs gehalveerd wegens gebrek aan geld.

14. Waarom zorgen we niet dat ze veilig de oversteek kunnen maken naar Europa?

Daarvoor zou een verandering in het asielbeleid nodig zijn. Ook mensen die voor oorlog en geweld zijn gevlucht, hebben veelal een visum nodig om naar de EU te komen (uitzondering zijn vluchtelingen die door de UNHCR worden geselecteerd onder speciale bilaterale programma’s met landen). Wie geen visum heeft, mag niet vliegen – en luchtvaartmaatschappijen krijgen enorme boetes als ze niet goed hebben gecontroleerd. Om te voorkomen dat vluchtelingen een gevaarlijke reis moeten maken en duizenden euro’s moeten betalen aan louche mensensmokkelaars, worden er voorstellen gedaan om vluchtelingen al buiten de Europese Unie in staat te stellen asiel aan te vragen.

Ondertussen ligt er ook zo’n voorstel van het kabinet-Rutte. Wie wordt goedgekeurd, zou dan op een gewone manier kunnen reizen. Er zijn nog veel praktische problemen bij die voorstellen, onder andere het gegeven dat er niet één Europees asielbeleid is, en dus niet één EU-loket om asiel aan te vragen. Een andere kanttekening is dat daarmee de stroom boten niet direct stopt. Ongeveer de helft van de mensen (dit jaar al 121.000) die naar Italië zijn gekomen, kan worden beschouwd als een economische migrant en komt dus niet voor asiel in aanmerking. Daarom wordt, als onderdeel van een oplossing voor deze crisis, ook wel bepleit de mogelijkheden voor tijdelijke arbeidsmigratie te verruimen.

Waarom vluchtelingen niet vliegen, uitgelegd door de Zweedse hoogleraar Hans Rosling.

Lees ook: Op naar Europa, de reeks waarin correspondent Gert van Langendonck probeert met een groep Syrische vluchtelingen Fort Europa binnen te komen.

15. Kunnen deze mensen wel integreren in Europa?

VVoor wie zegt dat vluchtelingen te allen tijde recht hebben op hulp en opvang, is dat geen relevante vraag. Toch wordt die vaak gesteld. Cyprus, Slowakije en een aantal Franse burgemeesters hebben bijvoorbeeld gezegd dat ze alleen christelijke vluchtelingen willen opnemen. Hoe groter de culturele verschillen en hoe groter de trauma’s, des te moeilijker zal het worden om goed te integreren. Dat vereist inspanningen van vluchtelingen en van het ontvangende land.

16. Moeten ze direct terug als de oorlog afgelopen is?

Iedere asielzoeker krijgt in Nederland eerst een tijdelijke verblijfsvergunning. Mensen met zo’n tijdelijke vergunning kunnen worden teruggestuurd als de situatie in het land van herkomst weer veilig is. Na vijf jaar mogen ze als erkende vluchteling een definitieve verblijfsvergunning aanvragen. De ChristenUnie wilde vorig jaar af van dat automatisme als het gaat om vluchtelingen uit oorlogsgebieden, maar voorlopig is de wet nog ongewijzigd.

17. Hoeveel asielzoekers kunnen we aan?

Er wordt niet veel gesproken over maximale aantallen. Maar de Europese Commissie heeft wel duidelijk gemaakt dat zij voorstelt veel duidelijker dan nu gebeurt onderscheid te maken tussen vluchtelingen en economische migranten. Voor de tweede groep gelden in een aantal landen nu al beperkingen als het om werkzoekers van buiten de Europese Unie gaat. Als het om vluchtelingen gaat is er geen grens, zei bondskanselier Merkel vrijdag tegen de krant Rheinische Post. “Het fundamentele recht op asiel voor politiek vervolgden kent geen bovengrens”, zei Merkel.
“Dat geldt ook voor vluchtelingen die naar ons komen uit de hel van een burgeroorlog.”
Waarop ze in één adem zei dat wie geen recht heeft op asiel, snel moet terugkeren. Dat laatste was vooral een verwijzing naar de tienduizenden mensen uit Balkanlanden als Servië, Albanië, Kosovo en Macedonië die de afgelopen maanden in Duitsland asiel hebben aangevraagd. Zaterdag zei Sigmar Gabriel, vicekanselier, dat het aantal vluchtelingen niet zozeer het probleem is voor Duitsland, maar de snelheid waarmee ze komen. Dat was ook de reden voor Duitsland om weer grenscontroles in te voeren aan de binnengrenzen van de Europese Unie. Andere landen zijn dat daarna ook gaan doen.

Foto Reuters / Alkis Konstantinidis

Syrische vluchtelingen uit Kobani nemen een “selfie” na aankomst op het Griekse eiland Lesbos op 23 augustus. Foto Reuters / Alkis Konstantinidis
 

18. Waarom doen Westerse landen zo moeilijk over de opvang van vluchtelingen? Waar zijn ze bang voor?

Vraag is of Westerse landen echt bang zijn voor vluchtelingen. Het aantal goedgekeurde asielaanvragen is sinds 2010 ieder jaar gestegen. Maar een aantal landen gaat op de rem staan, soms onder druk van populistisch-nationalistisch partijen. Zo is de Conservatieve regering in het Verenigd Koninkrijk veel terughoudender met asiel dan landen als Duitsland en Zweden.

Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije verwerpen het asielplan van de Europese Commissie en keren zich vooral tegen het verplichte karakter van de quota. Ze willen geen precedent scheppen en zijn bang dat als ze nu ja zeggen tegen duizend vluchtelingen, er over een paar maanden weer duizend komen.
Veel EU-landen hebben gedaan alsof de stroom migranten en vluchtelingen aan de zuidgrenzen van Europa louter een probleem van Italië en Griekenland was en hebben onvoldoende onderkend dat het in meerderheid gaat om mensen die volgens de internationale afspraken recht hebben op bescherming als vluchteling.
Naast het veranderde politieke klimaat speelt in een aantal landen ook de economische crisis een rol. In de jaren negentig, toen het de meeste EU- landen economisch voor de wind ging, waren er minder bedenkingen bij de komst van vluchtelingen.

De Britse econoom Philippe Legrain legt in onderstaand BBC-fragment uit waarom vluchtelingen volgens hem een kans, niet een bedreiging, vormen voor Europa.

19. Europa wil vluchtelingen gaan verdelen. Hoe zit dat precies?

In het debat over de quota in Brussel gaat het over 120.000 vluchtelingen. Daarbij komen de 40.000 vluchtelingen waarover in juli is gesproken – daarover is op 14 september eindelijk een akkoord bereikt. Hierbij gaat het om mensen die al in Europa zijn aangekomen en die in opvangcentra in Griekenland, Italië of Hongarije zitten – alhoewel Hongarije heeft gesuggereerd dat het helemaal niets te maken wil hebben met het quotasysteem, dus ook niet met de herverdeling van mensen die al in Hongarije zitten. De EU heeft gezegd dat voor deze herverdeling alleen vluchtelingen uit Syrië, Eritrea en Afghanistan in aanmerking komen. Het is duidelijk dat dit lang niet alle mensen zijn die dit jaar zijn aangekomen, maar precieze cijfers daarvoor zijn niet beschikbaar – daarom wil de Europese Commissie ook dat er veel efficiënter wordt geregistreerd, in zogenoemde hot spots die moeten worden ingericht in Italië en Griekenland. Het recht op gezinshereniging speelt hierbij niet direct een rol, want ook die vluchtelingen worden meegeteld in het quotasysteem.

20. Hebben al die hulpacties van ons wel zin?

Het hangt ervan af over welke ‘hulpacties’ dit gaat. Het moge duidelijk zijn dat het verlenen van tijdelijk asiel aan oorlogsvluchtelingen door de mensen om wie het gaat bijzonder wordt gewaardeerd. Het inzamelen van kleding voor vluchtelingen bij asielzoekerscentra is voorlopig een stuk minder urgent. Volgens het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers is er bij diverse asielzoekerscentra in Nederland momenteel voldoende ingezameld. Het in huis nemen van deze mensen wordt ook niet geadviseerd, omdat dit mede door oorlogstrauma’s tot spanningen kan leiden. Andere hulpacties, zoals het uitnodigen van asielzoekers aan tafel, worden weer wel aangemoedigd. Geld doneren voor hulpverlening aan oorlogsvluchtelingen in de regio rond Syrië is ook erg zinvol, aangezien de omstandigheden daar veelal beroerd zijn, vooral in Libanon en Jordanië. Dit is een van de redenen dat mensen er richting Europa vertrekken. Een financiële hulpactie voor Syrië in 2013 leverde in Nederland 4,5 miljoen euro op, wat in verhouding tot eerdere hulpacties een bescheiden bedrag was.

Naast de hierboven genoemde mogelijkheden kunnen mensen als hulpverlener richting de Griekse eilanden afreizen waar veel migranten in gammele bootjes aankomen. Via Facebook kunnen vrijwilligers contact zoeken met Stichting Hulpactie Bootvluchtelingen. De organisatie laat dan weten waar de hulp het meest is gewenst. Ter plekke geven vrijwilligers de vluchtelingen direct na aankomst kleding, eten en medicijnen. Als de migranten van de boten stappen, hebben ze vaak amper iets bij zich. In Nederland kunnen vrijwilligers helpen bij de opvang van kinderen in de crèche en bij het geven van Nederlandse les. Mensen kunnen simpelweg even bellen met een opvangcentrum in de buurt en vragen of ze nog hulp kunnen gebruiken. Soms wordt een partijtje voetballen met jonge vluchtelingen ook erg gewaardeerd.

21. Wanneer houdt dit op?

Voorlopig niet. De UNHCR voorspelt dat er volgend jaar meer vluchtelingen naar Europa zullen komen dan dit jaar. Dat past in een ontwikkeling die al langer gaande is. Antonio Guterres, de baas van de UNHCR, heeft dit onlangs voorgerekend. Het aantal mensen dat wereldwijd door oorlog en geweld huis en haard moest verlaten bedroeg 14.000 per dag in 2011. Ieder jaar is dat cijfer omhoog gegaan: 23.000 in 2012; 32.000 in 2013; 42.500 in 2014. Voorlopig lijkt de situatie in landen als Syrië, Afghanistan en Eritrea, waar veel vluchtelingen vandaan komen, eerder te verslechteren dan te verbeteren. Peter Salama van Unicef, regionaal directeur voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika, zei zaterdag dat er door het geweld in Syrië bijna acht miljoen mensen van hun huis zijn verdreven. Ruim vier miljoen zijn het land ontvlucht.

“Er kunnen nog miljoenen meer vluchtelingen Syrië verlaten en uiteindelijk naar de Europese Unie en verder gaan.”

22. Waarom vangen de Golfstaten en Saoedi-Arabië zo weinig Syriërs op?

Dat komt doordat ze de deur simpelweg dicht houden. Het is wel zo dat burgers, liefdadigheidsinstellingen en overheden in de regio miljarden aan humanitaire hulp voor Syrië hebben gedoneerd, zo schrijft NRC-redacteur Toon Beemsterboer. Maar ze zijn huiverig om grote aantallen Syriërs binnen te laten. Ze vrezen dat met de vluchtelingen ook ongewenste personen het land binnenkomen. Dat zouden aanhangers van het vijandige Syrische regime kunnen zijn dat nauwe banden onderhoudt met de Saoedische vijand Iran. Het zou ook kunnen gaan om moslimextremisten die aanslagen willen plegen.
Een andere belangrijke factor is dat Arabieren in de Golfstaten door de aanwezigheid van honderdduizenden laaggeschoolde arbeidsmigranten een minderheid in eigen land zijn. Gevreesd wordt dat grote aantallen Syrische vluchtelingen het delicate demografische evenwicht kunnen verstoren. Syrische arbeidsmigranten met een goede opleiding kunnen nog wel een visum krijgen, zeker als ze een baan hebben in een sector die kampt met een gebrek aan arbeidskrachten. Daarvoor hebben ze wel een uitnodiging van hun werkgever nodig.

Volgens internationale schattingen wonen er wel ongeveer een miljoen Syriërs in Saoedi-Arabië, maar dat zijn ook vooral arbeidsmigranten. Sinds de uitbraak van de Syrische burgeroorlog zijn de visumregels in de Golfstaten en Saoedi-Arabië flink aangescherpt. Begin september meldde Saoedi-Arabië dat het 2,5 miljoen Syrische vluchtelingen heeft ontvangen, maar dat lijkt niet te kloppen. In dit aantal nemen de Saoedi’s de arbeidsmigranten mee, maar ook Mekkagangers, andere bezoekers en tijdelijke arbeidskrachten die Saoedi-Arabië slechts kortstondig hebben bezocht. Volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zijn er geen of nauwelijks Syrische vluchtelingen in Saoedi-Arabië. Volgens de vluchtelingenorganisatie gaat Riad „flexibel” om met het verlengen van verblijfspapieren van Syrische arbeidsmigranten, met het oog op de situatie in Syrië. Dat is wat anders dan het openstellen van grenzen voor ‘echte’ vluchtelingen.